Του Γιώργου Π. Μπαμπά
Υπάρχουν λαοί που κοιμούνται όρθιοι. Περπατούν, μιλούν, ψηφίζουν, διεκδικούν, αλλά είναι κοιμισμένοι. Η Ελλάδα είναι ένας τέτοιος λαός. Δεν την χτύπησε η ιστορία —την χτύπησε η άνεση. Δεν την λύγισε η φτώχεια—την λύγισε η ευκολία του μηδενός, η τέχνη του να μην κάνεις τίποτα και να νομίζεις πως έκανες τα πάντα.
Ο Ηράκλειτος είπε πως ο πόλεμος είναι πατέρας όλων. Εννοούσε την ένταση, τη σύγκρουση με τον εαυτό σου, όχι με τον διπλανό σου. Κι εμείς καταργήσαμε αυτόν τον πόλεμο. Τον αντικαταστήσαμε με μια ειρήνη ναρκωμένη, μια βολή δίχως τίμημα. Και όπου δεν υπάρχει τίμημα, δεν υπάρχει ούτε νόημα.
Χρειαζόμαστε σοκ. Όχι μεταφορικά. Πραγματικό, καίριο, πνευματικό σοκ—σαν εκείνο που δέχεται ο άνθρωπος όταν αντικρίζει τον θάνατο και ξαφνικά βλέπει τη ζωή του καθαρά, χωρίς τα ψέματα που της είχε φορέσει.
Η ελευθερία δεν είναι αυτό που νομίζουμε
Υπάρχει μια φράση που αξίζει να τη χαράξουμε στο μέτωπό μας: ελεύθερος άνθρωπος δεν είναι αυτός που κάνει ό,τι θέλει, αλλά αυτός που μπορεί να ελέγχει τον εαυτό του. Αυτή η φράση καταργεί το πιο βολικό μας ψέμα: πως ελευθερία είναι η απουσία εμποδίων. Δεν είναι. Ελευθερία είναι η παρουσία πειθαρχίας. Είναι η ικανότητα να λες όχι στον εαυτό σου προτού σου το πει κανείς άλλος.
Ο σύγχρονος Έλληνας νομίζει πως είναι ελεύθερος επειδή μπορεί να φωνάζει, να καταναλώνει, να διεκδικεί δικαιώματα δίχως αντίστοιχα καθήκοντα. Αυτό δεν είναι ελευθερία· είναι χαλαρότητα. Και η χαλαρότητα είναι το πρώτο βήμα προς τη σκλαβιά.
Ο δάσκαλος: εκεί όπου κρύβεται η αφύπνιση
Κι όμως, μέσα σε αυτόν τον λαό που κοιμάται όρθιος, υπάρχει μια τάξη ανθρώπων που δεν σταμάτησε ποτέ να μάχεται για το ξύπνημα. Είναι οι δάσκαλοι. Αυτοί που το κράτος αμείβει με ψίχουλα και τιμά με απαξίωση, αλλά που στα χέρια τους κρατούν κάτι πολύ πιο μεγάλο από μισθολόγιο: κρατούν τη δυνατότητα να μεταμορφώσουν έναν εγκέφαλο σε νου.
Ο Δημήτρης Λιαντίνης το είχε πει με τον πιο ανυπέρβλητο τρόπο σε ένα κείμενό του για τον δάσκαλο. Εκεί περιγράφει πως χωρίς δασκάλους θα υπήρχε φύση αλλά όχι κοινωνία, χρόνος αλλά όχι ιστορία· θα ακούγαμε κραυγές και συνθήματα, αλλά ποτέ δεν θα βλέπαμε τη γραφή, τη σκέψη, τον πολιτισμό. Ο δάσκαλος, γράφει, είναι αυτός που μεταμορφώνει τον εγκέφαλο του ζώου σε νου του ανθρώπου. Δεν είναι υπερβολή. Είναι διάγνωση.
Κι όμως, όπως σημειώνει ο Λιαντίνης, η κοινωνία υποτίμησε αυτή τη λειτουργία. Την έκανε επάγγελμα ρουτίνας, μια ψηφίδα σαν όλες τις άλλες σε ένα ψηφιδωτό αγοράς και επιδοτήσεων, ξεχνώντας πως ο δάσκαλος δεν είναι ψηφίδα—είναι ο καλλιτέχνης που φιλοτεχνεί ολόκληρο το ψηφιδωτό. Η υποβάθμιση αυτή, γράφει, σημάδεψε το πρώτο μεγάλο λάθος της παιδείας μας.
Αυτό το λάθος το ζούμε σήμερα πιο έντονα από ποτέ. Ο δάσκαλος στην Ελλάδα πληρώνεται σαν να παράγει χαρτιά, ενώ παράγει ανθρώπους. Το κράτος τον αντιμετωπίζει σαν κόστος προς περικοπή, ενώ αυτός είναι η μόνη επένδυση που δεν ταξινομείται, όπως έγραφε ο ίδιος ο Λιαντίνης—γιατί όποιος τη λογαριάζει σαν απλή επένδυση ανάμεσα στις άλλες, μπερδεύει το ψάρι με τον ψαρά που το ψάρεψε.
Και όμως, παρά τις μηδαμινές παροχές, παρά την απαξίωση, υπάρχουν ακόμα δάσκαλοι και ακαδημαϊκοί που κρατούν το φως αναμμένο. Που μπαίνουν σε μια τάξη με άδεια τσέπη και γεμάτο μυαλό, και αρνούνται να αφήσουν τον σβησμένο μισθό τους να σβήσει και τη φλόγα που ανάβουν σε άλλους. Αυτοί είναι το αντίδοτο στον ύπνο. Αυτοί είναι που κρατούν, σχεδόν μόνοι τους, το κοινωνικό σώμα σε κατάσταση αφύπνισης—όχι επειδή τους το ζήτησε κανείς, αλλά επειδή δεν ξέρουν άλλον τρόπο να υπάρχουν.
Το τίμημα της αφύπνισης
Καμιά αφύπνιση δεν έρχεται δωρεάν. Ο ύπνος είναι άνετος, το ξύπνημα πάντα πονάει. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλα συνθήματα, άλλες υποσχέσεις, άλλους σωτήρες. Χρειάζεται να τιμήσει επιτέλους αυτούς που ήδη κάνουν τη δουλειά της αφύπνισης καθημερινά, μέσα σε αίθουσες υποχρηματοδοτημένες, με βιβλία παλιά και προσδοκίες μεγάλες.
Χρειάζεται να καταλάβει πως όταν υποτιμάς τον δάσκαλο, δεν υποτιμάς μόνο έναν επαγγελματία—υποτιμάς τη δυνατότητα του ίδιου του λαού να σκεφτεί. Ένας λαός που πληρώνει τον δάσκαλό του σαν να είναι βάρος, δεν πρέπει να απορεί γιατί μένει κοιμισμένος.
Η επιστροφή στη ρίζα
Ο ελληνικός πολιτισμός δεν γεννήθηκε από την άνεση· γεννήθηκε από τη σκληρότητα ενός τόπου φτωχού σε γη και πλούσιου σε φως, και από ανθρώπους που δίδαξαν άλλους ανθρώπους να βλέπουν αυτό το φως. Το πνευματικό σοκ που χρειαζόμαστε είναι διπλό: να μάθουμε να ελέγχουμε τον εαυτό μας, και να μάθουμε να τιμούμε αυτούς που μας μαθαίνουν πώς να το κάνουμε αυτό.
Όποιος θέλει να δει την Ελλάδα να ξυπνήσει, ας κοιτάξει πρώτα τον δάσκαλό του—τον σημερινό, τον υποτιμημένο, τον απλήρωτο—και ας αναρωτηθεί τι θα ήταν χωρίς αυτόν. Γιατί, όπως έγραφε ο Λιαντίνης, αν έλειπαν οι δάσκαλοι, η γη μας θα ήταν τυφλή.
Αυτό είναι το σοκ. Όχι μια έκρηξη απ’ έξω. Μια σιωπηλή επανάσταση από μέσα, που την κρατούν ζωντανή, εδώ και χρόνια, άνθρωποι που κανείς δεν ευχαριστεί.
