Του Γ. Η. Ορφανού
Κάποτε, σε ένα μικρό χωριό που όλοι γνώριζαν τις ζωές των άλλων καλύτερα κι από τη δική τους, αποφάσισαν να μεγαλώσουν το κοιμητήριο της κοινότητας. Οι πιο ηλικιωμένοι έλεγαν για χρόνια πως εκείνο το μέρος δεν ήταν απλό χώμα. «Κάτι κρύβει από κάτω!», μουρμούριζαν στα καφενεία. Μα κανείς δεν έδινε σημασία, οι νέοι τούς κορόιδευαν. Οι άνθρωποι συνήθως πιστεύουν τις ιστορίες μονάχα όταν αρχίσουν να γυαλίζουν.
Μια Δευτέρα πρωί, λοιπόν, οι εργάτες με τη βαριεστημάρα ζωγραφισμένη στα πρόσωπα όλων τους έπιασαν τις αξίνες και άρχισαν το σκάψιμο. Στην αρχή, έβγαιναν πέτρες, ξερά κόκαλα δέντρων και παλιά κεραμίδια. Ώσπου ακούστηκε ένας περίεργος μεταλλικός ήχος. Η αξίνα είχε χτυπήσει πάνω σε κάτι σκληρό.
Οι εργάτες αλληλοκοιτάχτηκαν απορημένοι, γονάτισαν, έσπρωξαν προσεκτικά το χώμα και τότε φάνηκε, ήρθε στο φως ένα μισοραγισμένο πήλινο δοχείο. Μέσα και γύρω του υπήρχαν δεκάδες πανάρχαια νομίσματα· άλλα χάλκινα, άλλα ασημένια, σε όλα, όμως, εμφανή διέκρινε ο καθένας τα αποτυπώματα από τη γη και τον χρόνο. Κι όμως, ακόμη και μέσα στον πηλό, το μέταλλο έβρισκε τρόπο να λαμπυρίζει. Το χρήμα, βλέπεις, δεν ξεχνά ποτέ πώς να προσελκύει σαν μάγισσα τα μάτια των ανθρώπων.
Το νέο εξαπλώθηκε από στόμα σε στόμα στο χωριό γρηγορότερα κι από φωτιά σε ξερόχορτα. Σε λιγότερο από μία ώρα, είχαν έρθει και συγκεντρωθεί γύρω από τον λάκκο μικροί και μεγάλοι, άνθρωποι που μέχρι πριν λίγο δεν είχαν καμία δουλειά εκεί, όμοια με κουνούπια μόλις εντοπίσουν γυμνό ανθρώπινο κορμί και σπεύδουν να του ρουφήξουν το αίμα. Μερικοί παρίσταναν τους ειδικούς της ιστορίας και συσχέτισαν τα νομίσματα με τον αρχαίο Περικλή, κάποιοι προσποιούνταν πως νοιάζονται και ανησυχούν για την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου, κι ορισμένοι κοιτούσαν τα νομίσματα με μάτια που γυάλιζαν περισσότερο κι από το ασήμι.
Ένας μάλιστα ορκιζόταν πως κατάγεται από παλιά γενιά «ευγενών» και άρα κάτι μέσα του σπαρταρούσε από «συγκίνηση» και τού έλεγε πως ο θησαυρός έχει σχέση με τους προγόνους του. Κάποιος άλλος ισχυριζόταν ότι τέτοια ευρήματα πρέπει να «φυλάγονται σωστά», χτυπώντας διακριτικά τη μεγάλη τσέπη του σακακιού του. Ένας τρίτος άρχισε να λέει για μια ονειροφανταξιά που ήλθε στον ύπνο του μόλις προχτές και τον τάραξε, μια μορφή με χρυσαφένια πανοπλία είχε έρθει, λέει, να τον βρει. Μέχρι και άνθρωποι που δεν αντάλλασσαν ούτε καλημέρα επί δέκα χρόνια τσακωμένοι για τα πολιτικά ή το ποδόσφαιρο ή και για τα κληρονομικά ξεκίνησαν ξαφνικά να μιλούν σαν αγαπημένα και μονοιασμένα αδέλφια, προτείνοντας να ψάξουν όλοι μαζί «για το καλό και το συμφέρον της κοινότητας».
Ο γυμνασιάρχης, όμως, του χωριού, παλιάς κοπής κλασικός φιλόλογος, που είχε προσέλθει φτεροπόδαρος με το σακάκι από τη βιασύνη μισοφορεμένο, προσπαθούσε να επιβάλει τάξη. Φώναζε πως αυτά τα πράγματα ανήκουν στην ιστορία, ότι πρέπει να ενημερωθούν το ταχύτερο οι αρμόδιοι και πως κανείς δεν πρέπει να αγγίξει τίποτε μέχρι να αποφανθούν οι ειδικοί.
Τότε, ένας μικρός μαθητής του γυμνασίου, που στεκόταν λίγο πιο πίσω κρατώντας ακόμη την τσάντα του σχολείου, ρώτησε αθώα: «Κύριε Γυμνασιάρχη, πες μου … αν αυτά εδώ ήταν παλιά παπούτσια αντί για νομίσματα, θα ερχόταν τόσος κόσμος;»
Για λίγα δευτερόλεπτα, έπεσε άκρα του τάφου σιωπή. Μέχρι και ο ομιλητικότατος σε άλλες στιγμές παπάς έχασε τη λαλιά του, όπως ο Ζαχαρίας όταν του είπε ο άγγελος για την εγκυμοσύνη της Ελισάβετ στην Καινή Διαθήκη. Από εκείνες τις βαριές σιωπές που πέφτουν, όταν ένα παιδί λέει μια αλήθεια που οι μεγάλοι προσπαθούν χρόνια να κρύψουν κάτω από χαλιά, χαρτιά και σοβαρές κουβέντες.
Πριν αλέκτωρ λαλήσαι, όμως, άρχισαν πάλι οι φωνές, οι συμβουλές, οι υποδείξεις και τα σπουδαία ύφη. Ήταν η ώρα που έφτασαν και οι επίσημοι, οι πρωτευουσιάνοι. Σκούπισαν τον ιδρώτα από τα μέτωπά τους. Κοίταξαν τα νομίσματα σαν να ανακάλυψαν οι ίδιοι την ιστορία· έγραψαν αναφορές, ξερόβηξαν όπως ο βουλευτής πριν βγάλει προεκλογικό λόγο και είπαν λακωνικά «Τώρα είναι δική μας δουλειά». Πριν προλάβει κανείς χωριανός να βγάλει κιχ, έβαλαν βιαστικά κάτι υπογραφές στις αναφορές που έδωσαν στον κοινοτάρχη και έτοιμοι να μπουν στο αμάξι για το δρόμο του γυρισμού στην πόλη πήραν εκείνο το αυστηρό και σοβαροφανές βλέμμα που παίρνουν οι άνθρωποι όσες φορές θέλουν να φαίνονται σημαντικοί οι ίδιοι μπροστά σε παλιά αντικείμενα.
Μόνον ένας γέρος, καθισμένος λίγο πιο πέρα στη σκιά, γελούσε σιγανά με τη σοφία που του είχαν χαρίσει τα ενενήντα πέντε του χρόνια και τα χιονισμένα του μαλλιά.
«Παράξενο, βρε παιδιά, πλάσμα ο άνθρωπος!», είπε σε όσους ήταν κοντά του. «Τους νεκρούς τούς ξεχνά εύκολα… Μα άμα το χώμα γεννήσει ασήμι, θυμάται ξαφνικά και ιστορία και πατρίδες και ηθική…»
