Του Γ. Απτεραίου
Υπάρχουν στιγμές στην πορεία της ανθρωπότητας κατά τις οποίες ο άνθρωπος, παρά τις μεγάλες κατακτήσεις και τις δυνατότητες που έχει αποκτήσει, αισθάνεται πως κάτι ουσιαστικό έχει χαθεί. Η επιστημονική πρόοδος, η τεχνολογική ανάπτυξη και η ευκολία της επικοινωνίας δημιούργησαν έναν κόσμο γεμάτο δυνατότητες, αλλά δεν κατάφεραν να εξαλείψουν την αγωνία, τη μοναξιά, τον φόβο και την εσωτερική ανασφάλεια.
Η εποχή μας διαθέτει περισσότερα μέσα από κάθε άλλη για την άνεση και την ευκολία της ζωής, όμως ο άνθρωπος συχνά φαίνεται να αναζητά απαντήσεις σε έναν κόσμο που ο ίδιος δυσκολεύεται να κατανοήσει. Οι κοινωνικές συγκρούσεις, η αδιαφορία απέναντι στον συνάνθρωπο, η υπερβολική προσήλωση στο προσωπικό συμφέρον και η αγωνιώδης αναζήτηση επιτυχίας φανερώνουν μια βαθύτερη κρίση, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στους θεσμούς ή στις οικονομικές δομές, αλλά αγγίζει τον ίδιο τον άνθρωπο και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη ζωή.
Ίσως, λοιπόν, η μεγαλύτερη δοκιμασία της σύγχρονης ανθρωπότητας να μην είναι η έλλειψη γνώσεων ή μέσων, αλλά η απώλεια ενός σταθερού εσωτερικού προσανατολισμού. Ο άνθρωπος κατόρθωσε να κατακτήσει τον εξωτερικό κόσμο, αλλά πολλές φορές δυσκολεύεται να γνωρίσει και να κυβερνήσει τον ίδιο του τον εαυτό.
Μέσα σε αυτόν τον προβληματισμό, το μήνυμα του Ευαγγελίου παραμένει διαχρονικό, γιατί δεν απευθύνεται μόνο σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, αλλά στον ίδιο τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ο Ιησούς Χριστός μιλά για τη σχέση του ανθρώπου με την αλήθεια και το φως, επισημαίνοντας πως η μεγαλύτερη δυσκολία πολλές φορές δεν είναι η άγνοια, αλλά η άρνηση να αντικρίσει κανείς την πραγματικότητα: «Πᾶς γὰρ ὁ φαῦλα πράσσων μισεῖ τὸ φῶς καὶ οὐκ ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, ἵνα μὴ ἐλεγχθῇ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ὁ δὲ ποιῶν τὴν ἀλήθειαν ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, ἵνα φανερωθῇ αὐτοῦ τὰ ἔργα, ὅτι ἐν Θεῷ ἐστιν εἰργασμένα» («Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο», κεφάλαιο 3, 20-21).
Το «φως» στην ευαγγελική αυτή διδασκαλία συμβολίζει την αλήθεια, την αυτογνωσία και την ειλικρινή στάση απέναντι στη ζωή. Ο άνθρωπος που επιλέγει την αλήθεια δεν φοβάται την αποκάλυψη των έργων του, γιατί δεν έχει ανάγκη να κρυφτεί πίσω από δικαιολογίες και προσχήματα. Αντίθετα, εκείνος που αποφεύγει το φως φοβάται μήπως αποκαλυφθεί η πραγματική κατάσταση της ψυχής του.
Στη σύγχρονη εποχή, όπου συχνά κυριαρχεί η εικόνα και η ανάγκη της εξωτερικής προβολής, υπάρχει ο κίνδυνος ο άνθρωπος να ενδιαφέρεται περισσότερο για το πώς φαίνεται στους άλλους παρά για το ποιος πραγματικά είναι. Η ειλικρινής αυτοκριτική γίνεται δύσκολη, γιατί προϋποθέτει την αναγνώριση λαθών και αδυναμιών. Όμως χωρίς την αλήθεια για τον εαυτό μας δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική αλλαγή.
Μια δεύτερη μεγάλη πλάνη του ανθρώπου αφορά την έννοια της δύναμης και της εξουσίας. Στην ιστορία των κοινωνιών, η εξουσία πολλές φορές συνδέθηκε με την κυριαρχία, την επιβολή και την προνομιακή θέση απέναντι στους άλλους. Ο Χριστός, όμως, ανατρέπει αυτή την αντίληψη και παρουσιάζει έναν διαφορετικό τρόπο άσκησης δύναμης: «Ὁ δὲ Ἰησοῦς προσκαλεσάμενος αὐτοὺς λέγει αὐτοῖς· οἴδατε ὅτι οἱ δοκοῦντες ἄρχειν τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν καὶ οἱ μεγάλοι αὐτῶν κατεξουσιάζουσιν αὐτῶν· οὐχ οὕτω δὲ ἔσται ἐν ὑμῖν, ἀλλ᾿ ὃς ἐὰν θέλῃ γενέσθαι μέγας ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος, καὶ ὃς ἐὰν θέλῃ ὑμῶν γενέσθαι πρῶτος, ἔσται πάντων δοῦλος» («Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο», κεφάλαιο 10, 42-44).
Η διδασκαλία αυτή ανατρέπει τα ανθρώπινα μέτρα αξιολόγησης. Με βάση την κοσμική αντίληψη, μεγάλος θεωρείται εκείνος που επιβάλλεται στους άλλους. Με βάση όμως το ευαγγελικό μήνυμα, πραγματικά μεγάλος είναι εκείνος που προσφέρει, υπηρετεί και αναλαμβάνει ευθύνη για τους συνανθρώπους του.
Η κρίση αξιών της εποχής μας συνδέεται σε μεγάλο βαθμό και με τη λανθασμένη αντίληψη ότι η αξία του ανθρώπου εξαρτάται από τη δύναμη, τη θέση ή την επιρροή που διαθέτει. Όμως μια κοινωνία δεν μπορεί να οικοδομηθεί μόνο πάνω στον ανταγωνισμό και στην επιδίωξη επικράτησης. Χρειάζεται ανθρώπους που αντιλαμβάνονται την ευθύνη τους απέναντι στους άλλους.
Παράλληλα, ο άνθρωπος συχνά εγκλωβίζεται στην αγωνία της απόκτησης και της εξασφάλισης. Η αναζήτηση των υλικών αγαθών, όταν ξεπερνά τα όρια των πραγματικών αναγκών, μπορεί να μετατραπεί σε μια διαρκή πηγή άγχους και ανικανοποίητου. Ο Χριστός προτρέπει τους μαθητές του να μην υποδουλώνονται στην αγωνία της καθημερινής μέριμνας: «Διὰ τοῦτο λέγω ὑμῖν, μὴ μεριμνᾶτε τῇ ψυχῇ ὑμῶν τί φάγητε, μηδὲ τῷ σώματι ὑμῶν τί ἐνδύσησθε. Οὐχὶ ἡ ψυχὴ πλεῖόν ἐστι τῆς τροφῆς καὶ τὸ σῶμα τοῦ ἐνδύματος;» («Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο», κεφάλαιο 12, 22-23).
Τα λόγια αυτά δεν απορρίπτουν τις ανάγκες της ανθρώπινης ζωής, αλλά υπενθυμίζουν ότι η ύπαρξη δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην αναζήτηση της υλικής ασφάλειας. Όταν ο άνθρωπος ταυτίζει την ευτυχία με την κατοχή, κινδυνεύει να ξεχάσει ότι η πραγματική πληρότητα βρίσκεται σε βαθύτερες αξίες.
Γι’ αυτό και το Ευαγγέλιο θέτει το πιο κρίσιμο ερώτημα: ποιο είναι τελικά το μεγαλύτερο κέρδος του ανθρώπου; Ο Χριστός αναρωτιέται: «Τί γὰρ ὠφελεῖται ἄνθρωπος ἐὰν τὸν κόσμον ὅλον κερδήσῃ, τὴν δὲ ψυχὴν αὐτοῦ ζημιωθῇ; ἢ τί δώσει ἄνθρωπος ἀντάλλαγμα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ;» («Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο», κεφάλαιο 16, 26).
Το ερώτημα αυτό συνοψίζει ολόκληρο τον προβληματισμό της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει πλούτο, αναγνώριση και δύναμη, αλλά αν χάσει την εσωτερική του ποιότητα, αν απομακρυνθεί από την αλήθεια και την ανθρωπιά του, τότε η εξωτερική επιτυχία παραμένει κενή.
Ίσως, λοιπόν, η βαθύτερη κρίση της εποχής μας να είναι κρίση προσανατολισμού. Δεν αφορά μόνο το τι δημιουργεί ο άνθρωπος, αλλά και το τι άνθρωπος γίνεται μέσα στον κόσμο που δημιουργεί. Η πραγματική πρόοδος δεν μετριέται μόνο με τις τεχνολογικές κατακτήσεις ή την οικονομική ανάπτυξη, αλλά και με την ικανότητα του ανθρώπου να διατηρεί την αλήθεια, την ευθύνη και την πνευματική του ποιότητα.
Το μήνυμα του Ευαγγελίου υπενθυμίζει ότι η αλλαγή δεν ξεκινά μόνο από τις κοινωνικές δομές, αλλά από την ανθρώπινη καρδιά. Ο άνθρωπος καλείται να αναζητήσει ξανά το φως, να μετατρέψει τη δύναμη σε υπηρεσία, να υπερβεί την αγωνία της ύλης και να ανακαλύψει την ανεκτίμητη αξία της ψυχής του.
Γιατί τελικά ο άνθρωπος δεν κρίνεται μόνο από όσα κατέκτησε, αλλά κυρίως από το ποιος έγινε στην πορεία της ζωής του.
