Του Γ. Η. Ορφανού
Καθημερινά, οι άνθρωποι, προκειμένου να αντιμετωπίζουν και να λύνουν τα προβλήματα της δημόσιας και της ιδιωτικής τους ζωής, εμβαθύνουν σε αυτά και τα εξετάζουν συστηματικά και πολύπλευρα.
Ο τρόπος που επιδιώκει ένας άνθρωπος για να φτάσει στη γνώση και να βρει την αλήθεια για τις αρχές και το νόημα της ζωής, για την ουσία του κόσμου και για τη θέση και το ρόλο του ανθρώπου στον κόσμο συνιστά την φιλοσοφία του καθενός μας.
Την ίδια στιγμή, όπως όλοι ξέρουμε, φιλοσοφία θεωρείται και είναι η επιστήμη (ως σύστημα ιδεών, αντιλήψεων, πεποιθήσεων) και η διδασκαλία στον άνθρωπο της γνώσης, της αναζήτησης όσων διέπουν την ζωή, συνθέτουν τη δομή του κόσμου και ερμηνεύουν το ρόλο του ανθρώπου, ως μεμονωμένου ατόμου και ως μέλους ενός οργανωμένου κοινωνικού συνόλου, σε αυτόν.
Έτσι, η Λογική και η Ηθική όλοι θα συμφωνήσουμε ότι συνιστούν δύο από τους σπουδαιότερους, τους παλαιότερους και θεμελιωδέστερους κλάδους της φιλοσοφίας, που υφίστανται και ρυθμίζουν τη ζωή των ανθρώπων ήδη από τα αρχαιοελληνικά χρόνια έως τη σύγχρονη εποχή.
Από την αρχαία Ελλάδα, όπου η φιλοσοφία γεννήθηκε ως προσπάθεια ερμηνείας της ύπαρξης του σύμπαντος και του ανθρώπου, κατανόησης όσων συνθέτουν τον κόσμο και γίνονται εν γνώσει ή εν αγνοία, με ή παρά τη θέληση του καθενός από εμάς αλλά και σύλληψης εκείνων που φέρνουν κοντά τους ανθρώπους ή τους αποξενώνουν μέσω του λόγου, έως τις σημερινές κοινωνίες της διαρκώς εξελισσόμενης τεχνολογίας και της ταχύτατα εξαπλούμενης πληροφορίας και της τεχνητής νοημοσύνης, η Λογική και η Ηθική συνδέονται στενά και άρρηκτα με τον τρόπο που ο κάθε άνθρωπος σκέφτεται και πράττει.
Στην κλασική αρχαιότητα, η Λογική, παρά τη διαφορετική ματιά του καθενός από τους φιλοσόφους της εποχής εκείνης, προβλήθηκε ως συστηματική αναζήτηση των κανόνων της ορθής σκέψης και της δυνατής και τεκμηριωμένης επιχειρηματολογίας· η Ηθική συνδέθηκε κυρίως με το ερώτημα του πώς πρέπει να ζει κανείς για να επιτύχει μια καλή και ενάρετη ζωή.
Η φιλοσοφική σκέψη της εποχής ήθελε Ηθική και Λογική να συμπορεύονται, χωρίς η μία να υποσκελίζει την άλλη· η ορθή, η σώφρων, σκέψη θεωρούνταν αναγκαία προϋπόθεση για την ορθή, την κοινωνικά αποδεκτή, πράξη. Αυτό το δίπολο θεωρούμε ότι έβαλε στέρεες βάσεις για να κυριαρχήσει η ιδέα ότι η ανθρώπινη ζωή οφείλει να χαρακτηρίζεται τόσο από λογική συνέπεια όσο και από ηθικό προσανατολισμό.
Όμως, αφού η φιλοσοφία εξελίχθηκε και πήρε πολυποίκιλες κατευθύνσεις επηρεασμένη από τις εκάστοτε κοινωνικοπολιτικές γύρω της συνθήκες ανά τον κόσμο μέσα στους αιώνες, η Λογική και η Ηθική ακολούθησαν κι αυτές διαφορετικούς θεωρητικούς δρόμους, αλλά δίχως να αποκοπούν τελείως μεταξύ τους.
Στους νεότερους στοχαστές, λοιπόν, η Λογική πήρε μεγαλύτερη αυστηρότητα και φορμαλισμό, λειτουργώντας ως εργαλείο ανάλυσης, επιστημονικής μεθόδου και κριτικής σκέψης. Έτσι έβαζε τους κανόνες με τους οποίους κρίνοντας όσα μας περιβάλλουν οι άνθρωποι θα τα δεχόντουσαν ως ρυθμιστές της δημόσιας ή της ιδιωτικής ζωής τους ή θα τα απέρριπταν. Παράλληλα, η Ηθική μετά από ενδοσκόπηση και αυτογνωσία προβλήθηκε ως στοχασμός πάνω στην ελευθερία, την ευθύνη και τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του ανθρώπου. Ακούστηκαν και γράφτηκαν πολλά, στους αιώνες των μεγάλων επαναστάσεων (Βιομηχανική και Γαλλική) υπό την επήρεια του Διαφωτισμού κυρίως, για την εξέλιξη της σχέσης της ορθολογικής κρίσης με τις ηθικές αξίες από διάφορους στοχαστές που την εξέτασαν υπό διαφορετικές επιρροές· παρά ταύτα, όλοι συμφωνούσαν πως το αίτημα να συνυπάρχουν Λόγος και Ηθική σε κάθε ανθρώπινο βήμα είναι επιβεβλημένο από την ίδια τη φύση του ανθρώπινου γένους.
Κάπως έτσι φτάνουμε στην καθημερινή ζωή της εποχής μας, όπου η παρουσία της Ηθικής και της Λογικής γίνεται ιδιαίτερα αισθητή και καθίσταται αναγκαία για να προχωρούμε αλώβητη από το σήμερα στον ανηφορικό δρόμο για το αύριο.
Η Λογική βοηθά σημαντικά κάθε άνθρωπο μέσα στο ευρύτερο ή στενό κοινωνικό του περιβάλλον· του παραστέκεται όταν ζητά να πλοηγηθεί σε έναν κόσμο πληροφορίας, να αξιολογεί επιχειρήματα, να αποφεύγει πλάνες και να λαμβάνει τεκμηριωμένες, σημαντικές για το παρόν και για το μέλλον του ίδιου ή της κοινωνίας, αποφάσεις.
Η Ηθική, την ίδια στιγμή, λειτουργεί ως δίδυμη αδελφή της, καθώς μας προσφέρει τα κριτήρια με τα οποία όλες οι αποφάσεις της καθημερινότητας αξιολογούνται ως δίκαιες ή άδικες, υπεύθυνες ή επιζήμιες. Παράλληλα, σε φλέγοντα και διαρκώς ανοιχτά ζητήματα όπως οι κοινωνικές σχέσεις, η εργασία, η πολιτική συμμετοχή ή η χρήση της τεχνολογίας και των επιτευγμάτων της επιστημονικής προόδου, η λογική ανάλυση δίχως ηθικό προβληματισμό αποδεικνύεται κενό γράμμα, ελλιπής και ανεπαρκής.
Τελικά, δεν υπάρχει άνθρωπος θεωρώ που να μην ομολογεί ότι από την προσωκρατική φιλοσοφία έως τον 21ο αιώνα η Λογική και η Ηθική συνυπάρχουν και συνθέτουν έναν διαρκή διάλογο που οδηγεί και καθορίζει και προσδιορίζει την ανθρώπινη πράξη.
Η Λογική, αποδιώχνοντας τυχόν αρρωστημένες προκαταλήψεις και παρωχημένες ιδεοληψίες, μαρτυρά τη σωφροσύνη και χαρίζει τη σαφήνεια και τη δομή της σκέψης· η Ηθική τη συνοδεύει προσθέτοντας νόημα και κατεύθυνση στις επιλογές μας.
Μια πλήρης και ολοκληρωμένη ανθρώπινη στάση ζωής στις μέρες μας έχει ανάγκη μεγάλη τη συμπόρευση και των δύο κάθε στιγμή του επίγειου βίου μας με τα τόσα μικρομέγαλα προβλήματα και εμπόδια.
Ειλικρινά τίποτα δε θα μπορούσαμε να πετύχουμε, ούτε ένα βήμα μπροστά δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε, αν δεν σκεφτόμαστε με συνέπεια, δεν έχουμε το λόγο οδηγό σε κάθε πράξη μας και δεν δρούμε με ευθύνη και με ήθος απέναντι στους άλλους συνανθρώπους μας και στους γραπτούς και άγραφους κανόνες και νόμους της κοινωνίας μας.
* Ο Γεώργιος Η. Ορφανός είναι Φιλόλογος, Msc Διαχ/σης Πολιτιστικής Κληρονομιάς & Διαχ/σης Πληροφ/κων συστημάτων
