Δοκίμιο για τον Άνθρωπο και την Πολιτεία

Αφετηρία της πολιτικής σκέψης πρέπει να είναι ο άνθρωπος: Ο άνθρωπος ως ελεύθερο και υπεύθυνο πρόσωπο, ως πολίτης, ως μέλος μιας κοινωνίας, ως φορέας ιστορίας, γλώσσας και πολιτισμού, ως πνευματική ύπαρξη και ταυτόχρονα ως μέρος του φυσικού κόσμου.

Η πολιτική δεν αποτελεί απλώς τεχνική κατάκτησης και διαχείρισης της εξουσίας. Αποτελεί τρόπο οργάνωσης της κοινής ζωής και κρίνεται τελικά από το αν υπηρετεί την ελευθερία, τη δικαιοσύνη, την αξιοπρέπεια, την κοινωνική συνοχή, την ειρήνη και τη δυνατότητα του ανθρώπου να δημιουργεί.

Μια τέτοια αντίληψη δεν χωρά εύκολα στις παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά. Δεν απορρίπτει τις ιδέες τους, αλλά αρνείται να υποταχθεί ολοκληρωτικά σε οποιαδήποτε από αυτές. Αναγνωρίζει στην ελευθερία του φιλελευθερισμού μια θεμελιώδη ανθρώπινη αξία, στην κοινωνική κριτική της Αριστεράς μια αναγκαία υπενθύμιση των ανισοτήτων και της εκμετάλλευσης, στην παράδοση μια πηγή ιστορικής μνήμης και συνέχειας και στον δημοκρατικό πατριωτισμό μια σχέση ευθύνης απέναντι στον τόπο. Ταυτόχρονα, απορρίπτει τόσο την ασυδοσία της αγοράς όσο και την απόλυτη κρατική επιβολή, τόσο τον δογματικό διεθνισμό όσο και τον επιθετικό εθνικισμό, τόσο την άκριτη προσκόλληση στο παρελθόν όσο και την περιφρόνηση της ιστορικής μνήμης.

Η ελευθερία αποτελεί θεμέλιο της πολιτείας. Χωρίς ελευθερία λόγου, σκέψης, συνείδησης και προσωπικής επιλογής δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική δημοκρατία. Η ελευθερία, όμως, δεν ταυτίζεται με την ασυδοσία. Η ελευθερία του ενός δεν μπορεί να αποτελεί δικαιολογία για την καταστροφή της ελευθερίας ή της αξιοπρέπειας του άλλου. Η πραγματική ελευθερία προϋποθέτει ευθύνη. Γι’ αυτό και η ατομική αυτονομία δεν βρίσκεται σε αντίθεση με την κοινωνική ευθύνη· αποτελεί την προϋπόθεσή της.

Η δημοκρατία, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται στην εκλογική διαδικασία. Είναι πολιτισμός, τρόπος ζωής, καθημερινή άσκηση ελευθερίας και ευθύνης. Είναι η δυνατότητα του πολίτη να εκφράζεται, να διαφωνεί, να συμμετέχει, να ελέγχει την εξουσία και να απαιτεί λογοδοσία. Είναι επίσης η αποδοχή ότι ο πολιτικός αντίπαλος δεν είναι εχθρός και ότι η διαφορετική άποψη δεν αποτελεί απειλή για την κοινωνία. Η δημοκρατία δοκιμάζεται περισσότερο όταν ακούγεται η αντίθετη φωνή παρά όταν όλοι συμφωνούν.

Ο πολίτης δεν είναι μόνο δικαιούχος. Είναι και συνυπεύθυνος. Μια κοινωνία δεν μπορεί να απαιτεί συνεχώς καλύτερους πολιτικούς χωρίς να απαιτεί ταυτόχρονα καλύτερους πολίτες. Η δημοκρατική ωριμότητα αρχίζει από την προσωπική ευθύνη, την αυτογνωσία, την κριτική σκέψη και την άρνηση της εύκολης μετάθεσης όλων των ευθυνών στους άλλους. Ο πολίτης που αδιαφορεί, παρασύρεται από συνθήματα ή δικαιολογεί κάθε αυθαιρεσία της παράταξής του συμμετέχει, έστω έμμεσα, στην υπονόμευση της δημοκρατίας.

Γι’ αυτό ο λαϊκισμός αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την πολιτεία. Ο λαός δεν χρειάζεται κολακεία αλλά αλήθεια. Η δημοκρατία χρειάζεται πολιτικούς που εμπιστεύονται την κρίση των πολιτών και ταυτόχρονα συμβάλλουν στην καλλιέργειά της. Χρειάζεται πολίτες που δεν χειραγωγούνται εύκολα από φόβους, υποσχέσεις και διχαστικά συνθήματα. Χρειάζεται πολιτικό διάλογο αντί για πολιτικό μονόλογο, επιχειρήματα αντί για συνθήματα και γνώση αντί για μυθολογία.

Τα κόμματα είναι αναγκαία στη δημοκρατία όταν λειτουργούν ως φορείς ιδεών και κοινωνικής εκπροσώπησης. Δεν μπορούν όμως να μετατρέπονται σε κλειστές κοινότητες πίστης. Η κομματική πειθαρχία δεν πρέπει να καταργεί την προσωπική συνείδηση και ο κομματικός πατριωτισμός δεν μπορεί να υπερβαίνει την πίστη στην κοινωνία, στη δημοκρατία και στο δημόσιο συμφέρον. Η δυνατότητα συμφωνίας με ένα κόμμα πρέπει να συνυπάρχει με τη δυνατότητα κριτικής απέναντί του.

Η πολιτεία οφείλει να είναι κράτος δικαίου. Οι νόμοι πρέπει να ισχύουν για όλους και η εξουσία να υπόκειται στους ίδιους κανόνες που επιβάλλει στους πολίτες. Χρειάζονται θεσμοί ισχυροί αλλά όχι αυταρχικοί, δημόσια διοίκηση αποτελεσματική αλλά όχι πελατειακή, δικαιοσύνη ανεξάρτητη και πολιτική εξουσία που λογοδοτεί. Το κράτος δεν πρέπει να είναι παντοδύναμο, αλλά πρέπει να είναι αρκετά ισχυρό ώστε να προστατεύει τον πολίτη, να εξασφαλίζει τα δικαιώματά του και να αντιμετωπίζει την αδικία.

Η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελεί εξίσου θεμελιώδη αξία. Η ελευθερία χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη κινδυνεύει να γίνει προνόμιο των ισχυρών. Η κοινωνική δικαιοσύνη χωρίς ελευθερία, όμως, κινδυνεύει να μετατραπεί σε ισοπέδωση και καταναγκασμό. Η λύση βρίσκεται στη σύνθεση: πραγματικές ευκαιρίες, αξιοπρεπές επίπεδο ζωής, προστασία των αδύναμων και κοινωνικό κράτος, χωρίς ακύρωση της προσωπικής προσπάθειας, της αξιοκρατίας και της δημιουργικότητας.

Η οικονομία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο. Η ιδιωτική πρωτοβουλία, η επιχειρηματικότητα, η ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα και η δημιουργικότητα αποτελούν απαραίτητες δυνάμεις ανάπτυξης. Η αγορά, όμως, δεν μπορεί να αποτελεί απόλυτο κριτή για την κοινωνική αξία των πραγμάτων. Ό,τι είναι οικονομικά αποδοτικό δεν είναι υποχρεωτικά κοινωνικά δίκαιο. Αντίστοιχα, το κράτος δεν μπορεί να υποκαθιστά διαρκώς την κοινωνία και την οικονομική δημιουργικότητα. Η ζητούμενη ισορροπία βρίσκεται σε μια κοινωνική οικονομία της αγοράς, όπου η οικονομική ελευθερία συνυπάρχει με ισχυρούς κοινωνικούς θεσμούς και προστασία εκείνων που δεν μπορούν να προστατεύσουν μόνοι τους τον εαυτό τους.

Η εργασία αποτελεί δικαίωμα, αξιοπρέπεια και συμμετοχή στην κοινωνία. Ο εργαζόμενος δεν είναι απλώς οικονομικός συντελεστής. Είναι άνθρωπος με ανάγκες, οικογένεια, δικαιώματα, όνειρα και δημιουργικές δυνατότητες. Η εργασία πρέπει να προστατεύεται από την εκμετάλλευση, χωρίς να απαξιώνεται η προσωπική προσπάθεια και η παραγωγικότητα. Μια δίκαιη κοινωνία πρέπει να επιτρέπει σε εκείνον που εργάζεται και δημιουργεί να προοδεύει, ενώ ταυτόχρονα δεν πρέπει να εγκαταλείπει εκείνον που αδυνατεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ζωής.

Η αλληλεγγύη αποτελεί επομένως θεμελιώδη κοινωνική αξία. Ο συνάνθρωπος δεν είναι αντίπαλος, ανταγωνιστής ή αριθμός. Είναι πρόσωπο. Η κοινωνία δεν μπορεί να αποτελεί άθροισμα ατόμων που ενδιαφέρονται αποκλειστικά για τον εαυτό τους. Η προσωπική ελευθερία χρειάζεται να συνυπάρχει με την επίγνωση ότι κανένας άνθρωπος δεν ζει μόνος του. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο αδύναμος, ο ηλικιωμένος, ο ασθενής, ο φτωχός, ο διαφορετικός και ο κοινωνικά αποκλεισμένος αποτελεί ουσιαστικό μέτρο πολιτισμού.

Η παιδεία είναι η βάση αυτής της πολιτείας. Δεν πρέπει να περιορίζεται στην επαγγελματική κατάρτιση. Ο σκοπός της είναι να διαμορφώνει ανθρώπους ικανούς να σκέφτονται. Το σχολείο και το πανεπιστήμιο οφείλουν να καλλιεργούν τη γλώσσα, την ιστορική συνείδηση, την επιστημονική σκέψη, την αισθητική, τη δημοκρατική συνείδηση και την ικανότητα του διαλόγου. Η παιδεία δεν πρέπει να παράγει απλώς εργαζομένους αλλά πολίτες. Χωρίς παιδεία η ελευθερία γίνεται ευάλωτη στη δημαγωγία και στην προπαγάνδα.

Η γλώσσα αποτελεί βασικό στοιχείο αυτής της παιδείας. Είναι όχι μόνο μέσο επικοινωνίας αλλά και τρόπος σκέψης, φορέας μνήμης και πολιτιστικής συνέχειας. Η φροντίδα της γλώσσας δεν σημαίνει άρνηση της εξέλιξής της. Σημαίνει σεβασμό στη δύναμή της να αποδίδει με ακρίβεια τη σκέψη και να μεταφέρει από γενιά σε γενιά έναν πολιτισμό. Η γλωσσική καλλιέργεια αποτελεί επομένως και μορφή πνευματικής ελευθερίας.

Η σχέση με την αρχαία Ελλάδα δεν πρέπει να είναι ούτε άκριτη λατρεία ούτε αδιάφορη απόσταση. Η αρχαιότητα αποτελεί ζωντανό συνομιλητή. Ο Αριστοτέλης, ο Ξενοφών, ο Αισχύλος, η αρχαία δημοκρατία, η έννοια του πολίτη, η πολιτική αρετή, η ρητορική, η τραγωδία και η αναζήτηση του μέτρου μπορούν να λειτουργήσουν ως πηγές ερωτημάτων για τον σύγχρονο άνθρωπο. Η αρχαιότητα δεν χρειάζεται να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα εθνικής ανωτερότητας. Η πραγματική τιμή προς την κληρονομιά της βρίσκεται στη δημιουργική συνέχιση του διαλόγου μαζί της.

Ταυτόχρονα, η χριστιανική παράδοση μπορεί να λειτουργήσει ως ουσιαστική πνευματική και ηθική αναφορά. Η αγάπη προς τον συνάνθρωπο, η προστασία του αδύναμου, η καταδίκη της απληστίας, η αξία του προσώπου, η συγχώρεση, η εσωτερική ελευθερία και η ευθύνη απέναντι στον άλλο αποτελούν αξίες που μπορούν να συναντηθούν με τον αρχαιοελληνικό ανθρωπισμό και τη σύγχρονη δημοκρατική σκέψη. Η πίστη δεν χρειάζεται να μετατρέπεται σε φανατισμό ούτε η παράδοση σε αποκλεισμό. Μπορεί να αποτελεί πηγή εσωτερικού ήθους και κοινωνικής ευθύνης.

Από αυτή την άποψη, η πνευματικότητα δεν είναι αποκομμένη από την πολιτική. Μια πολιτεία χρειάζεται θεσμούς, αλλά χρειάζεται και ανθρώπους με ήθος. Νόμοι χωρίς συνείδηση μπορούν να παρακαμφθούν. Θεσμοί χωρίς πολιτική παιδεία μπορούν να διαβρωθούν. Η κοινωνική αλλαγή δεν είναι μόνο αλλαγή νόμων και κυβερνήσεων. Είναι και αλλαγή ανθρώπων. Η αυτογνωσία, το μέτρο, η ευθύνη και η πνευματική καλλιέργεια αποτελούν επομένως πολιτικές αρετές, ακόμη κι όταν ξεκινούν από την προσωπική ζωή.

Ο πατριωτισμός μπορεί να συνυπάρχει με τον ανθρωπισμό. Η αγάπη για την Ελλάδα, την Κρήτη, τη γλώσσα, την ιστορία και τον πολιτισμό δεν χρειάζεται να στηρίζεται στην υποτίμηση άλλων λαών. Ο πατριωτισμός είναι σχέση μνήμης, ταυτότητας και ευθύνης. Δεν είναι αίσθημα ανωτερότητας. Μια χώρα αποδεικνύει ότι αγαπά πραγματικά την ιστορία της όχι όταν την επικαλείται διαρκώς, αλλά όταν δημιουργεί θεσμούς, πολιτισμό και κοινωνικές συνθήκες αντάξιες των καλύτερων στοιχείων της κληρονομιάς της.

Η ιστορία έχει γι’ αυτό ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Δεν αποτελεί απλώς καταγραφή γεγονότων ούτε εργαλείο εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης. Είναι μορφή συλλογικής αυτογνωσίας. Η γνώση της ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας, των πολιτικών κρίσεων, των πολέμων, των δικτατοριών, των δημοκρατικών αγώνων και των κοινωνικών μεταβολών επιτρέπει στον πολίτη να κατανοεί καλύτερα το παρόν και να αναγνωρίζει τους κινδύνους που επανεμφανίζονται με διαφορετικές μορφές.

Η ειρήνη αποτελεί φυσική συνέπεια αυτής της αντίληψης. Ο πόλεμος δεν είναι μόνο αντιπαράθεση κρατών. Είναι καταστροφή ανθρώπων, οικογενειών, κοινωνιών και πολιτισμών. Η τεχνολογική και στρατιωτική δύναμη χωρίς ηθικούς περιορισμούς μπορεί να οδηγήσει στην απόλυτη απανθρωπιά. Η μνήμη των πολέμων και των πυρηνικών καταστροφών οφείλει να λειτουργεί ως προειδοποίηση. Η ειρήνη δεν είναι αδυναμία. Είναι πολιτική και ηθική επιλογή που απαιτεί δύναμη, διάλογο, δικαιοσύνη και αυτοσυγκράτηση.

Η ίδια λογική της ευθύνης επεκτείνεται στο φυσικό περιβάλλον. Ο άνθρωπος δεν είναι ιδιοκτήτης της φύσης αλλά μέρος της. Η θάλασσα, τα βουνά, τα δάση, η γη, τα νερά, τα ζώα και τα φυτά δεν αποτελούν απλώς οικονομικούς πόρους. Αποτελούν τον κόσμο που φιλοξενεί τη ζωή. Η ανάπτυξη δεν μπορεί να θεωρείται επιτυχία όταν καταστρέφει τις φυσικές και πολιτιστικές προϋποθέσεις της ίδιας της ζωής. Χρειάζεται ανάπτυξη που δημιουργεί πλούτο και εργασία χωρίς να εξαντλεί τον τόπο και που παραδίδει στις επόμενες γενιές όχι μόνο περισσότερες υποδομές αλλά και έναν κόσμο στον οποίο αξίζει να ζουν.

Η σχέση ανθρώπου και φύσης συνδέεται έτσι με τη σχέση ανθρώπου και ανθρώπου. Και στις δύο περιπτώσεις το κεντρικό ζήτημα είναι η ευθύνη. Η απεριόριστη εκμετάλλευση του συνανθρώπου και η απεριόριστη εκμετάλλευση της φύσης πηγάζουν από την ίδια λογική: από την αντίληψη ότι όλα υπάρχουν για να υπηρετούν αποκλειστικά το ατομικό συμφέρον. Μια ώριμη κοινωνία χρειάζεται διαφορετικό μέτρο. Χρειάζεται να αναγνωρίζει όρια στην εξουσία, στην οικονομική ισχύ, στην ατομική επιθυμία και στην ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση.

Η ανοιχτή σκέψη αποτελεί επίσης προϋπόθεση αυτής της πολιτείας. Η μελέτη μιας αντίθετης ιδέας δεν σημαίνει αποδοχή της. Η γνώση του άλλου δεν αποτελεί προδοσία της προσωπικής ταυτότητας. Ο ελεύθερος άνθρωπος πρέπει να μπορεί να μελετά τον φιλελευθερισμό και τον σοσιαλισμό, τον συντηρητισμό και τον προοδευτισμό, την αρχαία και τη σύγχρονη πολιτική σκέψη, τη θρησκευτική και την κοσμική παράδοση, χωρίς να φοβάται ότι η γνώση θα καταστρέψει τις πεποιθήσεις του. Η γνώση γίνεται έτσι όχι απειλή αλλά άσκηση ελευθερίας.

Η τελική σύνθεση αυτής της αντίληψης μπορεί να αποδοθεί ως δημοκρατικός ανθρωπισμός με κοινωνικό και πατριωτικό προσανατολισμό, βαθιά ριζωμένος στην ελληνική γλώσσα, ιστορία και πολιτιστική παράδοση και ταυτόχρονα ανοιχτός στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πολιτισμό. Δεν πρόκειται για κλειστό κομματικό πρόγραμμα ούτε για αμετακίνητο ιδεολογικό δόγμα. Πρόκειται για μια πολιτική και πνευματική στάση που προσπαθεί να συμφιλιώσει αξίες οι οποίες συχνά παρουσιάζονται ως αντίθετες: ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη, ατομική ευθύνη και κοινωνική αλληλεγγύη, πατριωτισμό και ανθρωπισμό, παράδοση και νεωτερικότητα, οικονομική δημιουργικότητα και κοινωνική προστασία, πνευματικότητα και δημοκρατία, ανάπτυξη και προστασία του περιβάλλοντος.

Η ιδανική πολιτεία δεν είναι εκείνη όπου όλοι σκέφτονται το ίδιο, αλλά εκείνη όπου διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς να παύουν να είναι ελεύθεροι. Δεν είναι εκείνη που υπόσχεται να εξαλείψει κάθε ανισότητα, αλλά εκείνη που δεν επιτρέπει η οικονομική ή κοινωνική θέση να καθορίζει την ανθρώπινη αξία. Δεν είναι εκείνη που επιβάλλει μια κοινή ιδεολογία, αλλά εκείνη που εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για ελεύθερη σκέψη. Δεν είναι εκείνη που επιστρέφει στο παρελθόν, αλλά εκείνη που γνωρίζει το παρελθόν ώστε να μπορεί να προχωρήσει συνειδητά προς το μέλλον.

Μια τέτοια κοινωνία επιτρέπει στον άνθρωπο να είναι ελεύθερος χωρίς να είναι μόνος, δημιουργικός χωρίς να γίνεται εκμεταλλευτής, πατριώτης χωρίς να γίνεται εθνικιστής, κοινωνικά ευαίσθητος χωρίς να γίνεται δογματικός, πιστός χωρίς να γίνεται φανατικός, μορφωμένος χωρίς να γίνεται αλαζόνας και σύγχρονος χωρίς να χάνει τις ρίζες του. Η πρόοδος δεν μετριέται μόνο με το ΑΕΠ, την τεχνολογία ή τις υποδομές. Μετριέται με την ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων, τη λειτουργία των θεσμών, το επίπεδο της παιδείας, την προστασία του αδύναμου, την ελευθερία της σκέψης, την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος και την ικανότητα μιας κοινωνίας να παραδίδει στις επόμενες γενιές έναν κόσμο καλύτερο από εκείνον που παρέλαβε.

Γιατί τελικά μια πολιτεία δεν κρίνεται μόνο από εκείνους που την κυβερνούν. Κρίνεται από το είδος των ανθρώπων που δημιουργεί, από το είδος των σχέσεων που καλλιεργεί και από το είδος του κόσμου που επιλέγει να παραδώσει. Η πραγματική πολιτική αρχίζει εκεί όπου η ελευθερία συναντά την ευθύνη, η δικαιοσύνη την αλληλεγγύη, η γνώση την κρίση, η ιστορία την αυτογνωσία, η πατρίδα τον ανθρωπισμό, η πνευματικότητα την κοινωνική πράξη και ο άνθρωπος τον συνάνθρωπο και τη φύση. Εκεί βρίσκεται το μέτρο μιας πραγματικά δημοκρατικής, κοινωνικά δίκαιης και πνευματικά ώριμης πολιτείας.