Διάλογος για τα θεμέλια της ζωής

Του Γ. Η. Ορφανού*

Ευρύδημος: Σωκράτη, ο συμπατριώτης μου και γνωστός σου Λέων ο Σαλαμίνιος μού είπε πως συχνά μιλάς για το πώς πρέπει να μεγαλώνουν τα παιδιά. Ήρθα λοιπόν να σε ακούσω. Και έφερα μαζί μου τον Ορέστη, τον γιο του Φωσφόρου από τη Νάξο.

Ορέστης: Εγώ ήρθα να ακούσω τι λέει ένας μεγάλος άνθρωπος για τους νέους. Αλλά, αν μου επιτρέπεις, θέλω να ακούσω και τι λέει για τους γονείς.

Σωκράτης: Πολύ καλά κάνεις, γιε του Φωσφόρου. Γιατί, αν μιλάμε μόνο για το τι χρωστούν οι γονείς στα παιδιά και ξεχνούμε τι χρωστούν τα παιδιά στους γονείς, θα έχουμε μάθει τη μισή αλήθεια.

Ευρύδημος: Από πού να αρχίσουμε λοιπόν;

Σωκράτης: Από κάτι απλό, Ευρύδημε, παιδί του Καλλίφρονος. Αν ήθελες να χτίσεις ένα καλό σπίτι, τι θα έκανες;

Ευρύδημος: Θα έβρισκα καλούς χτίστες.

Σωκράτης: Και θα τους άφηνες να κάνουν ό,τι θέλουν;

Ευρύδημος: Όχι. Θα ήθελα έναν καλό μηχανικό να επιβλέπει.

Σωκράτης: Και τα θεμέλια;

Ευρύδημος: Θα τα πρόσεχα περισσότερο απ’ όλα.

Σωκράτης: Τα υλικά;

Ευρύδημος: Θα έπαιρνα τα καλύτερα που μπορούσα.

Ορέστης: Και αν, φίλοι μου, μετά από χρόνια χαλούσε κάτι;

Σωκράτης: Πολύ σωστά ρωτάς, γιε του Φωσφόρου. Θα το επισκεύαζε αμέσως ο νοικοκύρης. Δεν θα έλεγε «δεν πειράζει». Γιατί η μικρή φθορά, όταν την αφήσεις, μπορεί να γίνει μεγάλη ζημιά.

Ευρύδημος: Αυτό το καταλαβαίνω. Μα τι σχέση έχει με τα παιδιά;

Σωκράτης: Το παιδί δεν είναι σπουδαιότερο από το σπίτι;

Ευρύδημος: Ασφαλώς.

Σωκράτης: Και δεν χρειάζεται κι αυτό γερά θεμέλια;

Ορέστης: Χρειάζεται. Μόνο που τα δικά του θεμέλια δεν είναι πέτρες.

Σωκράτης: Μπράβο σου, Ορέστη. Είναι ο χαρακτήρας του, οι συνήθειές του, όσα μαθαίνει, οι άνθρωποι που έχει γύρω του και, πάνω απ’ όλα, όσα βλέπει να κάνουν οι γονείς του.

Ευρύδημος: Δηλαδή οι γονείς είναι οι πρώτοι χτίστες;

Σωκράτης: Ναι, παιδί του Καλλίφρονος. Και συχνά είναι και οι πρώτοι μηχανικοί και οι πρώτοι δάσκαλοι. Το παιδί ακούει αυτά που του λένε, αλλά κυρίως κοιτάζει αυτά που κάνουν.

Ορέστης: Άρα, αν ο πατέρας λέει «να λες την αλήθεια» και ο ίδιος λέει ψέματα, το παιδί θα μάθει το ψέμα.

Σωκράτης: Δεν θα χρειαστεί καν να του το διδάξει κανείς. Θα το μάθει μόνο του.

Ευρύδημος: Και τι πρέπει, Σωκράτη μου, να προσέχουν περισσότερο οι γονείς;

Σωκράτης: Να μη νομίζουν ότι το παιδί τους είναι ιδιοκτησία τους. Το παιδί τους ανήκει μόνο με την έννοια της ευθύνης, όχι της κατοχής. Το φέρνουν στον κόσμο, το μεγαλώνουν και το βοηθούν να σταθεί στα πόδια του. Δεν του αγοράζουν όμως και τη ζωή του.

Ορέστης: Αυτό μου αρέσει.

Σωκράτης: Περίμενε, γιε του Φωσφόρου. Γιατί τώρα έρχεται και η δική σου σειρά.

Ορέστης: Η δική μου;

Σωκράτης: Βεβαίως. Εσύ θέλεις να ακούσεις μόνο τι χρωστούν οι γονείς;

Ορέστης: Όχι.

Σωκράτης: Τότε πες μου: αν οι γονείς φροντίζουν να σου δώσουν τα καλύτερα δυνατά θεμέλια, τι τους χρωστάς εσύ;

Ορέστης: Σεβασμό.

Σωκράτης: Μόνο σεβασμό;

Ορέστης: Και ευγνωμοσύνη, Σωκράτη.

Σωκράτης: Αυτά, καλοί μου άνθρωποι, είναι η αρχή. Μα ο σεβασμός δεν είναι να φοβάσαι τον γονιό σου ούτε να συμφωνείς πάντοτε μαζί του. Είναι να θυμάσαι τι σου πρόσφερε και να μη μετατρέπεις την αγάπη του σε δικαίωμα να τον προσβάλλεις.

Ευρύδημος: Και αν ο γονιός κάνει λάθος;

Σωκράτης: Τότε το παιδί μπορεί να διαφωνήσει, Ευρύδημε. Ακόμη και να του πει πως κάνει λάθος. Αλλά υπάρχει τρόπος να πεις την αλήθεια χωρίς να πληγώσεις επίτηδες τον άνθρωπο που έχει σταθεί δίπλα σου.

Ορέστης: Δηλαδή να μη θεωρώ ότι, επειδή μεγάλωσα, δεν τους χρειάζομαι πια;

Σωκράτης: Ακριβώς. Όταν μεγαλώνει το παιδί, αλλάζει η σχέση. Δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται. Όταν ήσουν μικρός, οι γονείς σου κρατούσαν το χέρι σου για να περπατήσεις. Όταν μεγαλώσεις, δεν χρειάζεται να κρατούν το χέρι σου. Μπορεί όμως να χρειάζονται κάποτε το δικό σου.

Ορέστης: Και τότε πρέπει να είμαι εκεί.

Σωκράτης: Όπως εκείνοι ήταν όταν τους χρειάστηκες, Ορέστη μου.

Ευρύδημος: Σωκράτη, όμως δεν είναι όλοι οι γονείς καλοί.

Σωκράτης: Αυτό είναι αλήθεια. Και δεν πρέπει, αγαπητοί μου φίλοι, να ζητούμε από ένα παιδί να ονομάζει καλό ό,τι είναι κακό μόνο και μόνο επειδή το έκανε ο γονιός του. Ο σεβασμός δεν σημαίνει ανοχή στην αδικία. Ούτε η ευγνωμοσύνη σημαίνει ότι ο άνθρωπος παραιτείται από την αξιοπρέπειά του.

Ορέστης: Άρα υπάρχει όριο;

Σωκράτης: Υπάρχει όριο σε κάθε ανθρώπινη σχέση. Μα ακόμη και όταν χρειάζεται απόσταση, δεν χρειάζεται μίσος.

Ευρύδημος: Και πώς, γιε του Σωφρονίσκου, θα μάθει ένα παιδί να αγαπά τους γονείς του χωρίς να γίνει εξαρτημένο από αυτούς;

Σωκράτης: Με τον ίδιο τρόπο που μαθαίνει να περπατά. Στην αρχή το κρατούν. Ύστερα το αφήνουν. Αν συνεχίσουν να το κρατούν όταν μπορεί να περπατήσει μόνο του, θα το εμποδίσουν. Αν όμως το αφήσουν πριν μάθει να περπατά, θα το αφήσουν αβοήθητο.

Ορέστης: Άρα η καλή ανατροφή έχει και στιγμή που πρέπει να αφήσεις τον άλλον ελεύθερο.

Σωκράτης: Ακριβώς. Η αγάπη δεν είναι μόνο να κρατάς. Είναι και να ξέρεις πότε να αφήνεις.

Ευρύδημος: Και ποιο είναι το μεγαλύτερο λάθος των γονιών;

Σωκράτης: Να νομίζουν ότι το παιδί πρέπει να ζήσει τη ζωή που εκείνοι δεν έζησαν.

Ορέστης: Αυτό συμβαίνει συχνά.

Σωκράτης: Το ξέρω, καλοί μου άνθρωποι. Ο ένας θέλει το παιδί να γίνει αυτό που δεν μπόρεσε να γίνει ο ίδιος. Ο άλλος θέλει να αποκτήσει όσα ο ίδιος στερήθηκε. Και έτσι, χωρίς να το καταλαβαίνει, δεν μεγαλώνει ένα παιδί· προσπαθεί να διορθώσει το δικό του παρελθόν.

Ευρύδημος: Και τι πρέπει να κάνουν;

Σωκράτης: Να βοηθήσουν το παιδί να βρει τον δικό του δρόμο. Να του δώσουν παιδεία, αρχές και εφόδια, αλλά όχι έτοιμη ζωή.

Ορέστης: Και, γιε του Σωφρονίσκου,  τι πρέπει να κάνουν τα παιδιά;

Σωκράτης: Να μην περιμένουν, Ορέστη μου, από τους γονείς να τους υπηρετούν για πάντα. Όταν ο άνθρωπος μεγαλώσει, έχει και ο ίδιος ευθύνες.

Ορέστης: Ακόμη κι αν οι γονείς δεν ζητούν τίποτε;

Σωκράτης: Ιδίως τότε. Γιατί η αγάπη που προσφέρεται μόνο όταν ζητηθεί μοιάζει περισσότερο με υποχρέωση παρά με αγάπη.

Ευρύδημος: Δηλαδή το παιδί πρέπει να φροντίζει τους γονείς του όταν γεράσουν;

Σωκράτης: Αν μπορούν, Ευρύδημε, να το κάνουν χωρίς να καταστρέψουν τη δική τους ζωή και χωρίς να αδικούν άλλους, ναι. Ο άνθρωπος που δέχθηκε φροντίδα όταν ήταν αδύναμος δεν πρέπει να θεωρεί βάρος τη στιγμή που ο γονιός του γίνεται αδύναμος.

Ορέστης: Κι αν κάποτε κουραστώ;

Σωκράτης: Θα κουραστείς. Είσαι άνθρωπος, νεαρέ μου. Αλλά άλλο η κούραση και άλλο η αδιαφορία.

Ευρύδημος: Και τι γίνεται με τα χρήματα; Πολλοί γονείς νομίζουν πως, αν δώσουν στο παιδί περιουσία, του έδωσαν τα πάντα.

Σωκράτης: Μπορεί, φίλε μου, να του δώσουν σπίτι και να μην του δώσουν πατρίδα μέσα του. Μπορεί να του αφήσουν χρήματα και να μην του αφήσουν τρόπο να τα διαχειριστεί. Μπορεί να του δώσουν πλούτο και να του στερήσουν την αυτοκυριαρχία.

Ορέστης: Άρα το μεγαλύτερο κληροδότημα δεν είναι η περιουσία.

Σωκράτης: Είναι ο χαρακτήρας. Γιατί η περιουσία μπορεί να χαθεί. Ο χαρακτήρας, αν έχει χτιστεί καλά, μπορεί να ξαναχτίσει πολλά από όσα χάθηκαν.

Ευρύδημος: Και η παιδεία;

Σωκράτης: Η παιδεία, αγαπημένοι μου συνταξιδιώτες σε τούτο το ταξίδι της αλήθειας, είναι ένα από τα εργαλεία με τα οποία χτίζεται ο χαρακτήρας. Μα δεν είναι μόνο όσα μαθαίνουμε στα βιβλία. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο φερόμαστε στον αδύναμο, στον ξένο, στον γείτονα, στον άνθρωπο που δεν μπορεί να μας προσφέρει τίποτε.

Ορέστης: Και στους γονείς;

Σωκράτης: Πρώτα απ’ όλα στους γονείς. Γιατί είναι εύκολο να φαίνεσαι καλός στους ξένους. Το δύσκολο είναι να είσαι καλός εκεί όπου δεν χρειάζεται να υποκριθείς.

Ευρύδημος: Μου φαίνεται, Σωκράτη, πως τελικά μιλάμε για αμοιβαιότητα.

Σωκράτης: Ακριβώς, Ευρύδημε. Ο γονιός δίνει στο παιδί ρίζες και φτερά. Ρίζες για να ξέρει από πού έρχεται και φτερά για να μπορέσει να φύγει. Και το παιδί, όταν μεγαλώσει, δεν πρέπει να ξεχνά τις ρίζες του επειδή απέκτησε φτερά.

Ορέστης: Αυτό θα το θυμάμαι, σοφέ μου δάσκαλε.

Σωκράτης: Να το θυμάσαι όχι σαν λόγια δικά μου, αλλά σαν κάτι που θα δοκιμάσεις στη ζωή σου.

Ορέστης: Πώς;

Σωκράτης: Όταν διαφωνήσεις με τον πατέρα σου, να θυμηθείς ότι μπορείς να διαφωνήσεις χωρίς να τον περιφρονήσεις. Όταν επιτύχεις, να θυμηθείς ποιοι σε βοήθησαν να σταθείς. Όταν αποτύχεις, να μη ντραπείς να ζητήσεις βοήθεια. Και όταν κάποτε οι γονείς σου χρειαστούν εσένα, να μη λείψεις μόνο και μόνο επειδή τότε δεν θα έχουν πια τη δύναμη που είχαν όταν σε μεγάλωναν.

Ευρύδημος: Και για τον γονιό ποια είναι η τελευταία συμβουλή;

Σωκράτης: Να θυμάται ότι δεν μεγαλώνει ένα παιδί για να το κρατήσει κοντά του, αλλά για να μπορεί κάποτε να σταθεί μόνο του.

Ορέστης: Και για το παιδί;

Σωκράτης: Να θυμάται ότι το να σταθεί μόνο του δεν σημαίνει να ξεχάσει εκείνους που το βοήθησαν να σταθεί.

Ευρύδημος: Τελικά, Σωκράτη, το σπίτι που λέγαμε στην αρχή δεν είναι μόνο το σπίτι.

Σωκράτης: Τι άλλο είναι;

Ευρύδημος: Είναι ο άνθρωπος.

Ορέστης: Και ίσως είναι και η οικογένεια, Ευρύδημε.

Σωκράτης: Σωστά. Γιατί ένα σπίτι μπορεί να έχει πέτρες, ξύλα και στέγη και παρ’ όλα αυτά να μην είναι σπίτι. Όπως μια οικογένεια μπορεί να έχει συγγένεια και παρ’ όλα αυτά να μην έχει αγάπη.

Ευρύδημος: Τότε ποια είναι τα γερά θεμέλια;

Σωκράτης: Η αγάπη με όρια, η ελευθερία με ευθύνη, η παιδεία με πράξη, ο σεβασμός χωρίς φόβο και η ευγνωμοσύνη χωρίς δουλοπρέπεια.

Ορέστης: Και η φροντίδα;

Σωκράτης: Η φροντίδα είναι αυτό που κρατά το οικοδόμημα όρθιο όταν περάσουν τα χρόνια.

Ευρύδημος: Δηλαδή, όπως επισκευάζουμε το σπίτι όταν ο χρόνος αφήνει πάνω του τα σημάδια του…

Σωκράτης: …έτσι, Ευρύδημε και Ορέστη, πρέπει να φροντίζουμε και τις ανθρώπινες σχέσεις. Γιατί και αυτές φθείρονται, αν τις αφήσουμε στην τύχη.

Ορέστης: Και αν τις φροντίζουμε;

Σωκράτης: Τότε, μπορεί να συμβεί κάτι όμορφο, γιε του Φωσφόρου: εκείνος που κάποτε κρατούσε το χέρι σου, να βρεθεί μια μέρα να στηρίζεται πάνω σου. Και τότε, θα καταλάβεις ότι η αγάπη δεν ήταν ποτέ χρέος που έπρεπε να ξεπληρώσεις. Ήταν ένα καλό που συνέχισε να περνά από τον έναν άνθρωπο στον άλλον. Και ίσως αυτό, περισσότερο από κάθε πέτρα και κάθε τοίχο, είναι που κάνει ένα σπίτι να αντέχει στον χρόνο.

* Για τα 6 χρόνια χωρίς τον πατέρα μου, Ηρακλή Γ. Ορφανό ( Απρίλιος 1928-Οκτώβριος 2020).