Χωρίς παιδεία και πολιτισμό ο φάρος της Αναγέννησης είναι … σβηστός!

Του Γιώργου Π. Μπαμπάνη

Στη σημερινή Ελλάδα ζούμε μια κρίση που δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι κρίση αξιών, ήθους και νοήματος. Μια κρίση που γεννήθηκε όχι από την έλλειψη γνώσης, αλλά από την απουσία μορφώσεως και παιδείας. Ο άνθρωπος φαίνεται να έχει αποκοπεί από τις ρίζες του, από εκείνον τον πνευματικό άξονα που κάποτε το;y έδινε προσανατολισμό και ισορροπία. Χωρίς μέτρο, χωρίς ιδανικά, ο σύγχρονος Έλληνας μοιάζει να περιπλανιέται σε έναν κόσμο που θορυβεί, αλλά δεν μιλά.

Ο Δημήτρης Λιαντίνης έγραφε πως «όταν χαθεί ο πολιτισμός, μένει μόνο ο βάρβαρος». Και πράγματι, γύρω μας βλέπουμε τη βαρβαρότητα να εκδηλώνεται όχι μόνο στη φυσική βία, αλλά και στη βία της αδιαφορίας, της έλλειψης σεβασμού, της αποξένωσης. Η ψυχή του ανθρώπου, άδεια πια από ιδανικά, γεμίζει με θόρυβο, αλλά όχι με ουσία. Ο κόσμος μας έχει γεμίσει πληροφορίες, αλλά έχει χάσει τη σοφία.

Η παιδεία και η μόρφωση υπήρξαν ανέκαθεν οι θεμέλιοι λίθοι του ελληνικού πολιτισμού. Όμως σήμερα, η παιδεία έχει περιοριστεί σε ένα σύστημα εξετάσεων και αξιολογήσεων, ενώ η μόρφωση — δηλαδή η καλλιέργεια του νου και της ψυχής — μοιάζει να έχει χαθεί. Η μόρφωση δεν είναι συσσώρευση γνώσεων. Είναι η εσωτερική άσκηση που μεταμορφώνει τον άνθρωπο. Είναι η δύναμη να σκέφτεσαι καθαρά, να σέβεσαι, να συγκινείσαι, να δημιουργείς. Όπως έλεγε ο Ευάγγελος Παπανούτσος, «η παιδεία δεν είναι στολίδι του ανθρώπου· είναι η ουσία του». Και αυτή η ουσία σήμερα δοκιμάζεται.

Αποξένωση από την απουσία μόρφωσης

Η απουσία μόρφωσης γεννά την αποξένωση. Όταν ο άνθρωπος δεν έχει πνευματικά στηρίγματα, γίνεται έρμαιο της σύγχυσης. Αναζητά νόημα σε επιφανειακά πράγματα: στην κατανάλωση, στην εικόνα, στην πρόσκαιρη επιτυχία. Και μέσα σε αυτή τη σύγχυση, η βία — φυσική ή ψυχική — βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Η κοινωνία μας ασθενεί από εσωτερική φτώχεια. Δεν λείπουν τα μέσα, λείπει το νόημα.

Ένα από τα πιο ανησυχητικά συμπτώματα αυτής της παρακμής είναι η υπογεννητικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι μια κοινωνία που έχει χάσει την πίστη στη ζωή, παύει να γεννά. Η υπογεννητικότητα δεν είναι μόνο οικονομικό φαινόμενο· είναι πνευματικό. Όταν ο νέος δεν βλέπει νόημα, όταν ζη χωρίς όραμα και χωρίς ελπίδα, παύει να δημιουργεί. Είναι το πιο σιωπηλό αλλά και πιο βαθύ σύμπτωμα μιας κοινωνίας κουρασμένης, που δεν πιστεύει πια ούτε στο αύριο ούτε στον εαυτό της.

Αρχαία Αιτωλοακαρνανία: Γεμάτη μαρτυρίες πολιτισμού με βάση την αρετή…

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σκιά υπάρχουν τόποι που θυμίζουν ποιοι είμαστε και τι μπορούμε να ξαναγίνουμε. Η Αιτωλοακαρνανία είναι ένας τέτοιος τόπος. Από την Αρχαία Πλευρώνα ως το Θέρμο και την Καλυδώνα, η γη αυτή είναι γεμάτη μάρτυρες ενός πολιτισμού που στηρίχθηκε στην αρετή, στη συλλογικότητα και στη συμμετοχή. Εκεί ο πολιτισμός δεν ήταν πολυτέλεια, ήταν τρόπος ζωής. Οι πέτρες, τα ερείπια, οι ναοί, μιλούν ακόμη. Και λένε: «Ο πολιτισμός ζη όσο τον θυμάσαι και τον τιμάς».

… αλλά τώρα σιωπή!

Δυστυχώς, μεγάλο μέρος αυτής της πολιτιστικής κληρονομιάς παραμένει στη σιωπή. Όμως μπορεί να γίνει φάρος αναγέννησης, αν την εντάξουμε ξανά στην παιδεία μας. Αν τα παιδιά και οι νέοι περπατήσουν ανάμεσα στα μνημεία, αν νιώσουν το βάρος της ιστορίας όχι ως υποχρέωση, αλλά ως κληρονομιά, τότε η εκπαίδευση θα πάψει να είναι μηχανισμός και θα γίνει βίωμα. Η μόρφωση θα ξαναποκτήσει ψυχή. Θα ξαναμάθουμε πως παιδεία σημαίνει να μαθαίνεις τη ζωή και να ξεμαθαίνεις τη δεισιδαιμονία — όπως έγραφε ο Λιαντίνης: «Να χτίζεις στο μάρμαρο της γνώσης, και να γκρεμίζεις την αχεροπλιθιά της πρόληψης».

Η κρίση που ζούμε είναι πρωτίστως κρίση νοήματος. Δεν θα ξεπεραστεί με αριθμούς, αλλά με πνεύμα. Όταν η παιδεία καλλιεργήσει τον νου, ο πολιτισμός τη συνείδηση και η μόρφωση την ψυχή, τότε θα αρχίσει η αναγέννηση. Χρειαζόμαστε σχολεία που να διδάσκουν όχι μόνο τη γνώση, αλλά τη σκέψη. Που να μορφώνουν ανθρώπους, όχι απλώς εργαζόμενους. Χρειαζόμαστε κοινωνίες που να βλέπουν τον πολιτισμό όχι ως διακόσμηση, αλλά ως προϋπόθεση ζωής.

Η αναγέννηση δεν θα έρθει απ’ έξω. Θα γεννηθεί μέσα από τον άνθρωπο, τη στιγμή που θα καταλάβει ότι παιδεία, μόρφωση και πολιτισμός είναι το τρίπτυχο της ελευθερίας. Η Αιτωλοακαρνανία, με το φως και τα μνημεία της, μπορεί να γίνει σύμβολο αυτής της πορείας· ο τόπος όπου το παρελθόν δεν είναι νεκρό, αλλά πηγή δύναμης για το μέλλον.

Και όπως είπε ο Θόδωρος Αγγελόπουλος:

«Δεν ξέρω τι μπορεί κανείς να οραματιστεί για το μέλλον, αλλά ένα είναι σίγουρο — αν πάψει να οραματίζεται ή να ονειρεύεται το μέλλον, τότε αυτός ο οργανισμός, άτομο ή κοινωνία, είναι νεκρός».

Αν ξαναμάθουμε να ονειρευόμαστε, αν ξαναπιστέψουμε στην παιδεία, στη μόρφωση και στον πολιτισμό, τότε το φως δεν θα χαθεί. Γιατί το φως — το αληθινό φως — δεν έρχεται απ’ έξω. Ανάβει μέσα μας.

Πηγή φωτογραφίας: Aboveview