Του Γιώργου Π. Μπαμπάνη
Σε πρόσφατο βίντεο που προβλήθηκε στην εκδήλωση για τα εγκαίνια του αποκατασταθέντος ύστερα από 35 χρόνια αρχαίου θεάτρου της Στράτου, ο αρχαιολόγος Λάζαρος Κολώνας —ο άνθρωπος που ανέσκαψε ο ίδιος το μνημείο στα χρόνια 1990-1996 και έζησε από πρώτο χέρι κάθε φάση της ανάδειξής του— μιλά με εμφανή συγκίνηση για το πώς ένα «κοιμισμένο» θέατρο ξαναβρήκε τη φωνή του. Καλά και άξια λόγια, για ένα έργο που πράγματι ολοκληρώθηκε. Κι όμως, δεν μπορούμε παρά να αναρωτηθούμε: τι θα έλεγε άραγε σήμερα ο ίδιος αν επέστρεφε στην Παλαιομάνινα, στο σημείο όπου ο ίδιος, το 1997, έδωσε προσωπικά εντολή για την προσωρινή στήριξη της εμβληματικής κεντρικής πύλης, της Αυλόπορτας, με έναν ξύλινο «νάρθηκα»; Θα μιλούσε με την ίδια συγκίνηση ή θα σιωπούσε αμήχανα μπροστά σε ένα μνημείο που ο ίδιος είχε σώσει τότε από άμεση κατάρρευση ή θα φώναζε «αιδώς» που κανείς δεν φρόντισε ποτέ να το σώσει οριστικά;
Ουδέν μονιμώτερον του … προσωρινού!
Το 1995, ο δημοσιογράφος Δημήτρης Στεργίου άρχισε να προειδοποιεί επίμονα τον κ. Κολώνα, τότε προϊστάμενο της Εφορείας Αρχαιοτήτων με έδρα την Πάτρα, αλλά με αρμοδιότητα και τον πολιτισμό της Αιτωλοακαρνανίας, για τον κίνδυνο κατάρρευσης της Αυλόπορτας. Ο κ. Κολώνας, απασχολημένος καθημερινά σε δεκάδες ανασκαφές που ζητούσαν προσοχή την ίδια στιγμή, χρειάστηκε χρόνια πίεσης για να επισκεφθεί τελικά τον χώρο, το 1997. Μόλις είδε από κοντά την ετοιμόρροπη πύλη, έδωσε άμεσα εντολή για τη στήριξή της. Καλώς έκανε — έστω και τόσο αργά, το μνημείο σώθηκε τότε. Το πρόβλημα είναι το μετά: ο υπεύθυνος των μετέπειτα ανασκαφών, καθηγητής Βασίλης Λαμπρινουδάκης, είχε υπολογίσει το κόστος πλήρους αποκατάστασης σε 150.000 ευρώ, ελπίζοντας σε στήριξη από την τοπική αυτοδιοίκηση ή χορηγούς. Δεν βρέθηκε ποτέ κανείς, και ο «προσωρινός» νάρθηκας παραμένει, ανανεωμένος και με καινούργια καδρόνια εκεί, επί σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά.
Ούτε δόξα ζητάμε, ούτε σιωπούμε
Ο γράφων δεν επιδιώκει καμία προβολή με αυτό το κείμενο. Εδώ και δέκα περίπου χρόνια, μαζί με τον Δημήτρη Στεργίου, αναδεικνύουμε επίμονα, άρθρο το άρθρο, την υπόθεση της Παλαιομάνινας — χωρίς, δυστυχώς, να έχει ακολουθήσει καμία πραγματική παρέμβαση για τη σωτηρία του μνημείου. Η μοναδική επίσημη απάντηση σε αυτή την επιμονή ήρθε, το 2021, από τη Γενική Διευθύντρια του υπουργείου Πολιτισμού, με μια επιστολή που λειτούργησε περισσότερο σαν μια βολική, φθηνή δικαιολογία παρά σαν αρχή λύσης. Δεν ζητάμε αναγνώριση· ζητάμε αποτέλεσμα.
Μια πόλη-φάντασμα με βαρύ ιστορικό βάρος
Κι όμως, η Παλαιομάνινα δεν είναι μικρή υπόθεση. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες οχυρωμένες πόλεις της Δυτικής Ελλάδας, με τείχη άνω των 1.700 μέτρων, ακρόπολη, «κάτω ακρόπολη» και «πόλη», ευρήματα από την Πρώιμη Ελλαδική έως τους αρχαϊκούς χρόνους. Η συστηματική έρευνα ξεκίνησε το 2006 από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, υπό τον καθηγητή Βασίλη Λαμπρινουδάκη, αλλά «τελείωσε ανεξήγητα από τη γνωστή αδιαφορία της πολιτείας», όπως σημειώνω σε άρθρο μου που δημοσιεύθηκε και σε τοπικές σελίδες. Θέατρο και ναός παραμένουν ακόμη θαμμένοι. Το 2021 υπήρξε μια στιγμή ελπίδας: η Εφορεία Αρχαιοτήτων, με τη βοήθεια του Δήμου Ξηρομέρου, καθάρισε την Άνω Ακρόπολη, φέρνοντας ξανά στο φως τείχος, πύργο και πύλη, με τίτλο ανακοίνωσης που έλεγε πως ο χώρος «αναδεικνύεται». Κι όμως, η Αυλόπορτα εξακολουθούσε να περιμένει, ήδη 24 χρόνια στηριγμένη με καδρόνια σαν τσαντίρι. Όσοι επέμεναν τότε να μιλούν γι’ αυτήν χαρακτηρίστηκαν γραφικοί. Σήμερα, ποιος γελάει τελικά;
Στράτος vs Παλαιομάνινα: δύο μοίρες, μία περιοχή
Την ίδια στιγμή που η Αυλόπορτα στηρίζεται σε σάπια ξύλα, το θέατρο της Στράτου άνοιξε ξανά τις πύλες του, στις 25 Αυγούστου 2026, μετά από έργο δαπάνης 1 ,6 εκατ. ευρώ μέσω ΕΣΠΑ. Δήμος, Περιφέρεια, Εφορεία Αρχαιοτήτων και Υπουργείο συνεργάστηκαν επί χρόνια για να φτάσουν στην ολοκλήρωση. Γιατί όμως αυτή η συντονισμένη βούληση δεν εμφανίστηκε ποτέ με τον ίδιο τρόπο για την Παλαιομάνινα; Μήπως επειδή είναι πιο εύκολο να βρεθεί κάποιος για τα εγκαίνια, παρά κάποιος που θα σταθεί δίπλα σε ένα μνημείο όσο καιρό αυτό υποφέρει σιωπηλά, χωρίς κάμερες;
Μια ζέστη που κρύωσε στον δρόμο
Και εδώ αξίζει μια δίκαιη αναφορά, χωρίς υπερβολές προς καμία κατεύθυνση. Ο ίδιος ο Δήμαρχος Ξηρομέρου, Γιάννης Τριανταφυλλάκης, ήρθε σε επαφή με τον γράφοντα και τον Δημήτρη Στεργίου, και εμείς ανταποκριθήκαμε αμέσως, ανοίγοντάς του τον δρόμο να επικοινωνήσει με τον καθηγητή Βασίλη Λαμπρινουδάκη. Η συνάντηση αυτή πράγματι έγινε — ήταν ένα θετικό, απτό βήμα, και το αναγνωρίζουμε ως τέτοιο. Όμως αυτή η αρχική ζέστη κάπου στην πορεία χάθηκε. Κατά τη ζωντανή μετάδοση της ειδικής συνεδρίασης του Δημοτικού Συμβουλίου, στις 21 Απριλίου 2025, ο ίδιος παραδέχτηκε δημοσίως το αυτονόητο: ότι «οι ανασκαφές στην Παλαιομάνινα είναι εξαιρετικά δύσκολες και απαιτούν συνεργασία πολλαπλών φορέων και κυρίως του υπουργείου Πολιτισμού. Μέσα από προγράμματα διασφαλίζουμε τους απαραίτητους πόρους, αλλά χρειάζεται και η πολιτική βούληση για να προχωρήσει αυτό το τεράστιο έργο». Μια ειλικρινής παραδοχή —αλλά και μόνο αυτή, χωρίς τη συστηματική, επίμονη πίεση προς το υπουργείο που χρειάζεται ένα έργο τέτοιου μεγέθους για να προχωρήσει πραγματικά.
Η μελέτη που… ξαναγεννιέται κάθε τετραετία
Το 2021 η τότε προϊσταμένη της Εφορείας, η οποία στις 25 Αυγούστου 2026 εγκαινίασε το αποκατασταθέν αρχαίο θέατρο της Στράτου ως γενική γραμματεύς του υπουργείου Πολιτισμού, διαβεβαίωνε ότι, μόλις ολοκληρωνόταν η μελέτη αποκατάστασης της Αυλόπορτας —ανατεθειμένη απευθείας σε ιδιωτική εταιρεία με 14.694 ευρώ, με παράδοση έως τις 15 Νοεμβρίου 2021— το έργο θα εντασσόταν στο ΕΣΠΑ 2021-2027. Τέσσερα χρόνια αργότερα, στις 9 Φεβρουαρίου 2025, η υπουργός Πολιτισμού υπέγραψε νέα απόφαση που εγκρίνει… ξανά την ίδια μελέτη, με τον ίδιο ακριβώς τίτλο. Καμία ένταξη στο ΕΣΠΑ. Καμία αποκατάσταση. Μόνο μια νέα υπογραφή πάνω σε ξεχασμένο χαρτί, όπως αποκάλυψε η έρευνα του SLpress.
Μια πρόκληση, με σεβασμό
Η Αυλόπορτα της Παλαιομάνινας αποτελεί σπάνιο μνημείο της αρχαίας οχυρωματικής αρχιτεκτονικής, ικανό να εμπλουτίσει την επιστημονική έρευνα και να γίνει μοχλός ανάπτυξης για την περιοχή. Αντί αυτού, παραμένει καθηλωμένη σε προσωρινές ξύλινες κατασκευές επί σχεδόν τρεις δεκαετίες, βυθισμένη στη βλάστηση, εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο καθυστερήσεων και επαναλαμβανόμενων μελετών. Θα θέλαμε να απευθυνθούμε, με σεβασμό, στην υπουργό Πολιτισμού και στη γενική γραμματέα της: όσα αναφέρονται εδώ δεν είναι εκτιμήσεις· είναι δημοσιευμένα ρεπορτάζ, ημερομηνίες, αριθμοί υπουργικών αποφάσεων και φωτογραφίες ενός μνημείου που στηρίζεται σε ξύλα εδώ και δεκαετίες. Αν κάτι είναι ανακριβές, αν η επίμονη αρθρογραφία του Δημήτρη Στεργίου είναι, όπως ακούγεται να υπονοείται, προϊόν υπερβολής, ας το πουν δημόσια, με στοιχεία. Αν αποδειχθεί ότι κάνουμε λάθος, θα το αναγνωρίσουμε πρώτοι. Αν όμως η σιωπή συνεχιστεί, η ίδια η σιωπή θα είναι η απάντηση.
Ως πότε;
Ως πότε θα αρκούμαστε σε selfie μπροστά σε ένα τείχος που μόλις «αναδείχθηκε»; Ως πότε θα θεωρούμε επιτυχία μια μελέτη που εγκρίνεται δύο φορές χωρίς αποτέλεσμα; Η Παλαιομάνινα δεν χρειάζεται άλλες «ηχηρές παρεμβάσεις» για τα μάτια. Χρειάζεται συνέχεια, χρηματοδότηση και την ίδια πολιτική βούληση που, επιτέλους, βρέθηκε για τη Στράτο. Η πραγματικότητα δεν χρειάζεται σχόλια. Μιλάει μόνη της — και είναι άθλια.
