Του Γ. Απτεραίου
Σήμερα, ακούμε συνέχεια για δικαιώματα και για την «ελεύθερη επιλογή» του ανθρώπου. Συνήθως, όμως, η συζήτηση σταματά στο αν ένα δικαίωμα υπάρχει στα χαρτιά. Έτσι, η ελευθερία φαίνεται σαν κάτι δεδομένο, αρκεί να το γράφει ο νόμος. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν φτάνει αυτό. Δεν έχει σημασία μόνο αν υπάρχει ένα δικαίωμα, αλλά αν μπορείς και να το ασκήσεις. Γιατί οι άνθρωποι ζουν μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες, που δεν είναι ίδιες για όλους.
Πολλές φορές, μιλάμε για το άτομο σαν να είναι μόνο του, σαν να αποφασίζει για όλα χωρίς να επηρεάζεται από τίποτα ή κανέναν άλλο. Όμως αυτό δεν ισχύει. Ο άνθρωπος ζει μέσα στην κοινωνία, δουλεύει, δημιουργεί και κινείται μέσα σε σχέσεις που τον επηρεάζουν καθημερινά. Γι’ αυτό, και τα δικαιώματα δεν μπορούν να εξετάζονται ξεκομμένα από τη ζωή όπως πραγματικά είναι. Η «ελεύθερη επιλογή», όμως, δεν σημαίνει το ίδιο για όλους. Άλλες δυνατότητες έχει ένας άνθρωπος και αλλιώς χειρίζεται μια υπόθεση ή ένα πρόβλημα, άλλες και διαφορετικά ένας άλλος. Αν δεν δούμε αυτές τις διαφορές, τότε η ελευθερία μένει απλώς μια ωραία ιδέα, χωρίς αντίκρισμα στην πράξη.
Το ίδιο φαίνεται πολύ καθαρά και στο διαδίκτυο. Στις μέρες μας, ο καθένας μπορεί εύκολα να πει τη γνώμη του και να τη δουν πολλοί. Αυτό είναι κάτι θετικό. Από την άλλη, όμως, δεν σημαίνει ότι όλα επιτρέπονται. Η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι ασυδοσία. Όταν προσβάλλουμε ή συκοφαντούμε, όταν διαδίδουμε ψέματα ή όταν δεν σεβόμαστε τον άλλον, τότε δεν μιλάμε για ελευθερία, αλλά για κατάχρησή της. Το γεγονός ότι μπορούμε να μιλήσουμε ή να γράψουμε εύκολα και γρήγορα δεν μας απαλλάσσει από την ευθύνη. Αντίθετα, κάνει ακόμη πιο αναγκαίο τον σεβασμό και τη σκέψη και την εκτίμηση των γύρω μας κοινωνικοπολιτικών συνθηκών πριν μιλήσουμε ή γράψουμε.
Από αυτή την πλευρά, έχει ενδιαφέρον, ανεξάρτητα από το αν συμφωνεί κάποιος με αυτήν ή όχι, και η μαρξιστική οπτική, η οποία στηριγμένη στις πραγματικές συνθήκες ζωής των ανθρώπων προσπαθεί να ερμηνεύσει την κοινωνία. Σύμφωνα με αυτήν, τίποτα στην κοινωνία δεν γίνεται τυχαία. Υπάρχουν αιτίες που σχετίζονται με τον τρόπο που είναι οργανωμένη η κοινωνία. Έτσι, όσα συμβαίνουν γύρω μας δεν εξαρτώνται ούτε από κάποια «μοίρα», ούτε μόνο από το τι θέλει ο καθένας. Εξαρτώνται, κυρίως, από τις ίδιες τις κοινωνικές συνθήκες.
Γι’ αυτό, αν θέλουμε να μιλάμε σοβαρά για ελευθερία και δικαιώματα, δεν αρκεί να τα βλέπουμε σαν λέξεις ή σαν νόμους. Πρέπει να τα δούμε μέσα στην πραγματική ζωή. Να δούμε τι δυνατότητες έχει ο καθένας και πώς μπορεί να τις αξιοποιήσει. Μόνο τότε η ελευθερία γίνεται κάτι αληθινό. Αλλιώς, μένει μια ωραία κουβέντα, που ακούγεται συχνά, αλλά δεν αλλάζει ουσιαστικά τη ζωή των ανθρώπων.
