Του Γιώργου Π. Μπαμπάνη
Τις τελευταίες εβδομάδες, τα διεθνή μέσα γέμισαν ξανά με εικόνες ηγετών που μοιάζουν κουρασμένοι, μακριά από την κοινωνία και παγιδευμένοι μέσα στην ίδια τους την εξουσία. Άλλοι μιλούν συνεχώς για οικονομικούς δείκτες, ενώ οι κοινωνίες νιώθουν όλο και μεγαλύτερη ανασφάλεια· άλλοι ασχολούνται μόνο με δημοσκοπήσεις και εικόνα, την ώρα που οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη τους ακόμη και στη δημοκρατία. Σε ολόκληρη τη Δύση, η λέξη «ηγεσία» ακούγεται πια περισσότερο σαν διαχείριση παρά σαν πραγματικό παράδειγμα ζωής.
Ίσως εκεί να βρίσκεται και η μεγάλη πληγή της εποχής μας. Δεν λείπουν οι άνθρωποι της εξουσίας· λείπουν οι άνθρωποι που μπορούν να εμπνεύσουν πίστη. Σαν να υπάρχουν πλέον δύο κόσμοι που ζουν δίπλα δίπλα χωρίς να επικοινωνούν πραγματικά. Από τη μία οι άρχοντες, κλεισμένοι μέσα στους αριθμούς, στις αγορές, στην εικόνα και στη διατήρηση της δύναμής τους. Κι από την άλλη οι απλοί άνθρωποι, χαμένοι μέσα στα δικά τους προβλήματα, κοιτώντας ο καθένας μόνο τη δική του ζωή.
Κάποτε οι κοινωνίες ενώνονταν γύρω από ιδέες, όνειρα και ανθρώπους που μπορούσαν να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη. Σήμερα ενώνονται κυρίως γύρω από φόβους. Ο ένας φοβάται τον άλλον, ο πολίτης δυσπιστεί απέναντι στον διπλανό του, κι ολόκληρες κοινωνίες έμαθαν να ζουν χωρίς εμπιστοσύνη. Κι όταν πεθαίνει η εμπιστοσύνη, πεθαίνει μαζί της και η δυνατότητα να γεννηθούν αληθινοί ηγέτες.
Διότι ο πραγματικός ηγέτης δεν μπορεί να γεννηθεί μέσα σε κοινωνίες που σκέφτονται μόνο ατομικά. Χρειάζεται ανθρώπους που ακόμη πιστεύουν σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό τους. Μα η εποχή μας έμαθε τον άνθρωπο να σώζει μόνο το τομάρι του· να φοβάται τη θυσία, να αποφεύγει την ευθύνη και να θεωρεί αφέλεια κάθε μορφή πίστης προς τον συνάνθρωπο.
Κόσμος γεμάτος άρχοντες, αλλά άδειος από ηγέτες
Κι έτσι φτάσαμε σ’ έναν κόσμο γεμάτο άρχοντες αλλά άδειο από ηγέτες.Ύστερα η εικόνα χάθηκε. Την κατάπιε ο θόρυβος. Όπως χάνονται σήμερα όλα όσα έχουν βάθος.
Ζούμε σε μια εποχή όπου οι φωνές πλήθυναν και οι λέξεις πέθαναν. Οι άνθρωποι μιλούν ακατάπαυστα, οι οθόνες στάζουν γνώμες, οι εξουσίες διαφημίζουν καθημερινά την παρουσία τους, κι όμως ο κόσμος πεινά από ηγέτες. Όχι από διαχειριστές, όχι από επαγγελματίες της εικόνας, ούτε από ανθρώπους που έμαθαν να επιβιώνουν πολιτικά μέσα από μηχανισμούς και δημόσιες σχέσεις. Πεινά από μορφές που μπορούν να σηκώσουν στους ώμους τους κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό τους.
Κοινωνίες χωρίς πυξίδα
Από τότε που σώπασαν οι ηγέτες, οι κοινωνίες έμαθαν να πορεύονται χωρίς πυξίδα. Περπατούν με τον φόβο για νόμο και με το συμφέρον για ηθική. Ο δημόσιος λόγος έγινε μια αγορά κραυγών όπου νικά όχι εκείνος που λέει την αλήθεια αλλά εκείνος που αντέχει περισσότερο στο ψέμα. Οι άνθρωποι κουράστηκαν τόσο πολύ από την προδοσία, ώστε έπαψαν πια να ζητούν μεγάλες προσωπικότητες. Συμβιβάστηκαν με πρόσωπα μικρά, αρκεί να είναι οικεία και ακίνδυνα.
Γιατί ο αληθινός ηγέτης είναι πάντοτε άβολος. Δεν χαϊδεύει τον λαό του, δεν τον νανουρίζει με υποσχέσεις, δεν του προσφέρει εύκολες ελπίδες. Του θυμίζει ότι η ελευθερία δεν είναι δικαίωμα αλλά ευθύνη. Ότι κάθε κοινωνία πληρώνει ακριβά τη δειλία της. Ότι η παρακμή αρχίζει όταν οι άνθρωποι προτιμήσουν την άνεση από την αλήθεια.
Ο πραγματικός ηγέτης δεν αγαπά την εξουσία· αγαπά το χρέος. Γνωρίζει ότι η εξουσία είναι φωτιά: ζεσταίνει όταν υπηρετεί, καίει όταν κυριαρχεί. Γι’ αυτό και δεν μετριέται από το πλήθος που τον ακολουθεί αλλά από το βάρος που μπορεί να σηκώσει μόνος του. Στις εποχές της παρακμής εμφανίζονται άνθρωποι που διψούν να φανούν. Στις εποχές της ανάγκης εμφανίζονται εκείνοι που τολμούν να θυσιαστούν. Εκεί βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στον άρχοντα και στον ηγέτη.
Ο άρχοντας ζητά υπακοή. Ο ηγέτης γεννά συνείδηση. Ο άρχοντας φοβάται την αλήθεια. Ο ηγέτης την πληρώνει ακόμη και με το ίδιο του το αίμα. Ο άρχοντας μιλά για τον εαυτό του. Ο ηγέτης μιλά για όσα θα μείνουν όταν ο ίδιος θα έχει φύγει.
Η ιστορία δεν θυμάται όσους κυβέρνησαν. Θυμάται όσους φώτισαν. Εκείνους που στάθηκαν όρθιοι όταν οι πολλοί γονάτιζαν. Εκείνους που αρνήθηκαν να γίνουν αρεστοί για να παραμείνουν αληθινοί.
Οι μεγάλοι ηγέτες είχαν πάντοτε ένα κοινό γνώρισμα: εσωτερική σιωπή. Δεν θορυβούσαν. Δεν βιάζονταν να απαντήσουν σε όλα, γιατί γνώριζαν ότι η σκέψη ωριμάζει μέσα στη σιωπή. Σήμερα οι άνθρωποι μιλούν πριν σκεφτούν. Οι μεγάλοι ηγέτες σκέφτονταν πριν μιλήσουν και σιωπούσαν όταν δεν είχαν κάτι ουσιαστικό να πουν. Η σιωπή τους δεν ήταν αδυναμία· ήταν δύναμη αυτοκυριαρχίας.
Είχαν επίσης παιδεία και όχι απλώς γνώση. Η γνώση γεμίζει το μυαλό· η παιδεία μορφώνει τον άνθρωπο. Οι σημερινοί διαχειριστές της εξουσίας γνωρίζουν αριθμούς, στρατηγικές και επικοινωνία, αλλά αγνοούν τον άνθρωπο. Ο αληθινός ηγέτης έχει διαβάσει την τραγωδία της ανθρώπινης φύσης. Ξέρει ότι μέσα στον ίδιο άνθρωπο κατοικούν και ο δημιουργός και το θηρίο. Γι’ αυτό κυβερνά πρώτα τον εαυτό του και ύστερα επιχειρεί να καθοδηγήσει τους άλλους.
Ο πραγματικός ηγέτης δεν χαϊδεύει αυτιά, όπως ο υποδειγματικός Φωκίων
Κυρίως όμως δεν χαϊδεύουν το πλήθος, όπως ο Φωκίων, ο υπήρξε υποδειγματικός ηγέτης, πολιτευόταν με ηπιότητα και νομιμότητα, έκρινε τους πάντες αξιοκρατικά. Ο Πλούταρχος («Φωκίων» 8) αναφέρει ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο σχετικά με τις προτάσεις ή μέτρα που γίνονται ευχαρίστως αποδεκτά από τους πολίτες, αλλά που κάνουν κακό στην οικονομία, στη χώρα, στους πολλούς. Λοιπόν, ο Φωκίων, γράφει ο Πλούταρχος, έκανε μια πρόταση στο δήμο Αθηναίων, η οποία έγινε ασμένως και ομοφώνως δεκτή. Τότε ο Φωκίων είπε: «Μήπως, χωρίς να θέλω, είπα τίποτα κακό;».
Κι όμως, αυτό το κακό όχι μόνο δεν καταλαβαίνουν μερικοί, αλλά θέλουν και να το επιβάλουν… Οι ψεύτικοι ηγέτες τάζουν· οι πραγματικοί προετοιμάζουν. Οι πρώτοι υπόσχονται ευκολία· οι δεύτεροι μιλούν για κόπο, πειθαρχία και ευθύνη. Ο λαός συνήθως αγαπά εκείνον που τον κολακεύει, μα προοδεύει μόνο όταν ακούει εκείνον που τον ταρακουνά.
Οι μεγάλοι άνθρωποι είχαν ακόμη επίγνωση του θανάτου. Δεν ζούσαν σαν να είναι αθάνατοι. Γνώριζαν ότι ο χρόνος είναι περιορισμένος και ακριβός, γι’ αυτό οι αποφάσεις τους είχαν βαρύτητα. Ο άνθρωπος που ξέχασε τον θάνατο κατάντησε επιπόλαιος. Έμαθε να κυνηγά εικόνες, εντυπώσεις και αριθμούς. Μα ο ηγέτης που κοιτά τον θάνατο κατάματα αποκτά μέτρο. Και το μέτρο είναι ίσως η πιο σπάνια αρετή της εποχής μας.
Οι άνθρωποι επιδεικνύουν αντί να δημιουργούν
Η κρίση που ζούμε δεν είναι πρωτίστως πολιτική ούτε οικονομική. Είναι υπαρξιακή. Οι κοινωνίες έχασαν το νόημα και στη θέση του έβαλαν την κατανάλωση. Οι άνθρωποι έμαθαν να επιδεικνύουν αντί να δημιουργούν. Γι’ αυτό και οι ηγέτες της εποχής μοιάζουν με το κοινό τους: φοβισμένοι, βιαστικοί, εξαρτημένοι από την αποδοχή. Η δημοτικότητα έγινε σημαντικότερη από την αλήθεια. Η εικόνα σημαντικότερη από το έργο. Η επικοινωνία σημαντικότερη από τη σοφία. Και έτσι ο κόσμος γέμισε πρόσωπα που διοικούν χωρίς να εμπνέουν.
Όμως δεν ευθύνονται μόνο οι ηγέτες για την παρακμή. Ευθύνονται και οι κοινωνίες που έπαψαν να απαιτούν μεγαλείο. Όταν ένας λαός βολεύεται στο ελάχιστο, στο τέλος κυβερνιέται από το ελάχιστο. Οι αρχαίοι δεν τιμούσαν τον άνθρωπο επειδή πλούτισε αλλά επειδή ξεπέρασε τον φόβο του. Σήμερα τιμούμε εκείνον που έγινε ορατός, όχι εκείνον που έγινε άξιος. Και έτσι η εποχή μας γέννησε διασημότητες αντί για προσωπικότητες.
Ο πραγματικός ηγέτης όμως παραμένει πάντοτε μειοψηφία. Δεν κατασκευάζεται από μηχανισμούς. Δεν γεννιέται μέσα σε τηλεοπτικά στούντιο ούτε σε επιτελεία επικοινωνίας. Γεννιέται μέσα στη δοκιμασία, εκεί όπου ο άνθρωπος αναγκάζεται να διαλέξει ανάμεσα στην αλήθεια και στην ασφάλεια.
Ίσως τελικά το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας να μην είναι ότι λείπουν οι ηγέτες. Ίσως να είναι ότι λείπει το ανάστημα που μπορεί να τους αναγνωρίσει. Γιατί ο αληθινός ηγέτης δεν έρχεται για να καθησυχάσει. Έρχεται για να αφυπνίσει. Να θυμίσει στον άνθρωπο ότι δεν γεννήθηκε για να καταναλώνει μέρες αλλά για να δίνει μορφή στο χάος της ύπαρξής του.
Από τότε που σώπασαν οι ηγέτες, οι κοινωνίες γέμισαν θόρυβο. Μα η Ιστορία δεν αλλάζει με θόρυβο. Αλλάζει όταν ένας άνθρωπος βρει το θάρρος να πει την αλήθεια, ακόμη κι αν μείνει μόνος.
Και ίσως αυτός να είναι πάντοτε ο πρώτος όρος της ηγεσίας: να αντέχεις τη μοναξιά χωρίς να προδώσεις το φως σου.
