Αγγελίες    Επικοινωνία

Του Δημήτρη Στεργίου

*Στη φωτογραφία απεικονίζονται οι απόγονοι των «Παιδιών της Σαμαρίνας» στην Παλαιομάνινα το 2006

Κατά τις πολιτιστικές εκδηλώσεις, οι οποίες διοργανώθηκαν στην Παλαιομάνινα στις 29 Ιουλίου του 2006 και  οι οποίες ήταν αφιερωμένες στην 180ή επέτειο της Εξόδου του Μεσολογγίου και στα «Παιδιά της Σαμαρίνας», στην Παλαιομάνινα, ύστερα από πρόσκληση της Εταιρείας Φίλων των Μνημείων της Παλαιομάνινας, συναντήθηκαν οι απόγονοι των Μεσολογγιτών και των «Παιδιών της Σαμαρίνας» που έπεσαν κατά την Έξοδο στις 10 Απριλίου του 1826.

Οι «αρματωμένοι» του Χορευτικού Πολιτιστικού Κέντρου της Ιεράς Πόλεως του Μεσολογγίου με επικεφαλής τον τότε δήμαρχο Γιώργο Πρεβεζάνο και «Τα Παιδιά της Σαμαρίνας» του Χορευτικού Ομίλου του Πολιτιστικού Συλλόγου Σαμαρίνας υπό τους ήχους ζουρνάδων, ντουφεκιών και νταουλιών και με σημαίες έκαναν πορεία στο κέντρο του χωριού, έφθασαν στο χώρο των εκδηλώσεων, διέσχισαν  το χώρο των εκδηλώσεων και ανέβηκαν  στην εξέδρα, επευφημούμενοι από  πέντε χιλιάδες επισκέπτες. Στην εκδήλωση που ακολούθησε, ο Λάκης Χαλκιάς με την πολυμελή ορχήστρα του τραγούδησε για το Μεσολόγγι και τα «Παιδιά της Σαμαρίνας».

Τότε μάλιστα, ο τότε δήμαρχος  της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου Γιώργος Πρεβεζάνος αποδέχθηκε ασμένως, καταχειροκροτούμενος από  χιλιάδες επισκέπτες,  πρότασή μου για ανέγερση Μνημείου, ως φόρου τιμής, στα Ελληνόβλαχα «Παιδιά της Σαμαρίνας» και σε όλους τους  Ελληνόβλαχους ήρωες  της περιοχής που έπεσαν κατά την έξοδο.

 Πράγματι, το Μνημείο αυτό ανεγέρθηκε αμέσως (βλέπε φωτό) στον Κήπο των Ηρώων με ένα εκπληκτικό ανάγλυφο και τις ακόλουθες επιγραφές: «Εσείς παιδιά κλεφτόπουλα, παιδιά της Σαμαρίνας».

Κι από κάτω: «Εις μνήμην των Σαμαριναίων που έπεσαν  στο Μεσολόγγι το 1826»

Σημειώνω ότι  παράδοση, όπως  με στοιχεία μού είχε αποκαλύψει πριν από πολλά χρόνια  ο αείμνηστος  Αιτωλοακαρνάνας  βουλευτής και υπουργός Γάκιας Παπαδημητρίου, στην Έξοδο του Μεσολογγίου έπεσαν πολλοί Ελληνόβλαχοι της περιοχής μας , όπως οι Δημονίτσας, Καραμάνης, Κύργιος, Τόγιας, Τσαμπάζης, Σιδέρης, Τάκος, Λίλλης, Τσιμπούκης, Βρέττας, Πόπης, Παππάς, Στεργίου (προπαπάπους μου!) και Τσέλιος. Όλα αυτών απόγονοι υπάρχουν και σήμερα στην Παλαιομάνινα και, φυσικά, και στα έξι βλαχοχώρια της Ακαρνανίας.

 

Το τραγούδι και η ιστορία

Η Σαμαρίνα είναι ένα κεφαλοχώρι του Νομού Γρεβενών, ένα από τα υψηλότερα (1.450 υψόμετρο) και γνωστότερα Βλαχοχώρια της Ελλάδας. Το 1826, στην πολιορκία του Μεσολογγίου, οι Σαμαριναίοι μετέχουν στην αθάνατη φρουρά των Μακεδόνων η οποία πολεμούσε με ανδρεία. Η ομάδα των Σαμαριναίων αποτελείτο από 120 μαχητές, με αρχηγό τον Μίχο Φλώρο, και βρέθηκαν να μάχονται με ηρωισμό στη «Ντάπια», στο πλευρό του στρατηγού Μακρή. Μερικά από τα ονόματα των μαχητών, που διέσωσε η παράδοση, ήταν των Μακρή, Μανάκα, Αβραμούλη, Συράκου, Μ. Μπούσια, Γκιολδάρη, Τζίμου. Κατά την Έξοδο του Μεσολογγίου η μακεδονική φρουρά ήταν εμπροσθοφυλακή των πολιορκημένων, με συνέπεια να έχει τις μεγαλύτερες απώλειες από τα πυρά των Οθωμανών. Διασώθηκαν μόνο 33 Σαμαριναίοι, ενώ οι υπόλοιποι, Φλώρος, Μακρής, Αβραμούλης κ.ά., έπεσαν ηρωικά στο Μεσολόγγι.

Όπως θρυλείται, ο καπετάνιος Μίχος Φλώρος, βαριά τραυματισμένος, έδωσε στα παλικάρια που σώθηκαν ως τελευταία του επιθυμία τα λόγια του τραγουδιού «Παιδιά της Σαμαρίνας», που έχει ως εξής:

Εσείς μωρέ παιδιά, κλεφτόπουλα,

παιδιά της Σαμαρίνας, μωρέ παιδιά καημένα,

παιδιά της Σαμαρίνας, κι ας είστε λερωμένα.

Σαν πάτε πάνω μωρέ στα βουνά,

ψηλά στη Σαμαρίνα

τουφέκια να μωρέ μην ρίξετε,

τραγούδια να μην πείτε.

Να μην τ’ ακούσει μωρέ η μάνα μου

κι η δόλια η αδελφή μου

και βγουν στη στράτα μωρέ να σας δουν

και ’ρθουν και σας ρωτήσουν.

Μην πείτε πως μωρέ λαβώθηκα

βαριά για να πεθάνω.

Να πείτε πως μωρέ παντρεύτηκα

πήρα καλή γυναίκα,

Την πέτρα έχω μωρέ πεθερά

τη μαύρη γης γυναίκα

κι αυτά τα μωρέ λιανολίθαρα

αδέρφια και ξαδέρφια.

Με την ευκαιρία αναφέρω ότι ούτε το τραγούδι αυτό γλίτωσε από τη ρουμανίζουσα προπαγάνδα που  λέει ότι πρωτογράφτηκε στα… βλάχικα! Πρόκειται για μιαν ακόμα ιλαρή άποψη, η οποία μόνο γέλωτα προκαλεί για τους ακόλουθους λόγους:

Πρώτον, πάσχει από μιαν μεγαλειώδη αντίφαση. Είναι γνωστό ότι το βλάχικο γλωσσικό ιδίωμα δεν  είναι γραπτό, αλλά διατηρήθηκε και συντηρήθηκε μόνο προφορικά . Συνεπώς, δεν είναι  δυνατόν  να γραφεί ένα τραγούδι με κάτι που είναι… άγραφο!

Δεύτερον,  τα «Παιδιά της Σαμαρίνας» είναι αυθεντικά στην ελληνική μορφή. Η θέση αυτή τεκμηριώνεται επιστημονικά από τον Π. Αραβαντινό, ο οποίος ολοκλήρωσε το έργο του «Συλλογή Δημωδών Ασμάτων» το 1860, περίπου ταυτόχρονα με την έναρξη του Βλαχικού ζητήματος, το οποίο, κατά τον Ιταλό βαλκανολόγο Giovanni Amadore Virgili ήταν τεχνητό! Μετά εικοσαετία, το 1880, την εκδίδουν  τα παιδιά του, τα οποία και την προλογίζουν, σημειώνοντας τα εξής: «Γνωστόν ότι την Πινδίαν σειράν οικούσι κυρίως Βλάχοι ή Κουτσόβλαχοι λεγόμενοι. Ούτοι καίπερ  μη μεταχειριζομενοι ως οικιακήν  γλώσσαν την ελληνικήν, εις ταύτην όμως συνθέτουν τα άσματα αυτών. Θα εύρη ο αναγνώστης εν τη παρούση συλλογή πλείστα τοιαύτα  συνειλεγμένα εν Μετσόβω και Μαλακασίω, επαρχίαις βλαχικαίς  εν μέρει, αλλ΄ ένθα ουδέποτε σχεδόν ακούεται άσμα βλαχικόν…»

Τρίτον, ο πρύτανις του Πανεπιστημίου Αθηνών και διαπρεπής μεσαιωνοδίφης Σπυρίδων Λάμπρος μας πληροφορεί ότι και ο διπλωματούχος  εκπρόσωπος της Ρουμανίας  στη Ρώμη, ο N. Burileanu, επιφορτισμένος με προπαγανδιστική αποστολή στη Βόρειο Ήπειρο, υποχρεώθηκε σε δημόσια ομολογία, κατά την οποία  και της άλλοτε  ένδοξης Μοσχοπόλεως «τα επιχώρια  άσματα είνε μόνον  ελληνικά, όπερ  είνε  των ενδεικτικωτάτων  επιχειρημάτων προς απόδειξιν  του ελληνικού χαρακτήρος της χώρας», προκαλώντας  τη διαμαρτυρία των αλβανόφιλων της Ιταλίας!

Τέταρτον, στο Ημερολόγιο της Σαμαρίνας 1976, σελίδα 215, καταχωρίζεται το επίμαχο τραγούδι και υπομνηματίζεται ως εξής:  «Το ωραίο αυτό Δημοτικό τραγούδι, το γνωρίζουν πολλοί, ίσως όλοι οι Έλληνες, ολίγοι όμως γνωρίζουν την ιστορική του αλήθεια…»

Πέμπτον, ο διαπρεπής βαλκανολόγος-ρωμανιστής καθηγητής και φίλος μου Αχιλλεύς Λαζάρου, ο οποίος παρευρισκόταν στις πολιτιστικές εκδηλώσεις της Παλαιομάνινας το 2006 και ανέπτυξε και σχετικό θέμα σε ομιλία του,   σε δεκάδες μελέτες του και ιδιαίτερα στο ογκώδες τετράτομο  έργο του «Ελληνισμός και Λαοί  της Νοτιανατολικής Ευρώπης» καταθέτει πάμπολλα επιστημονικά στοιχεία για την ελληνική μορφή του τραγουδιού από την αρχή. Συγκεκριμένα, τότε είχε αναφέρει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: «Είναι αλήθεια, ότι για το θέμα που συζητούμε, την ιχνηλάτηση των δεδομένων, που λανθάνουν στο δημοτικό τραγούδι «Παιδιά της Σαμαρίνας», προέχει πρωτίστως η περισυλλογή των παραλλαγών, οι οποίες διασώζονται διάσπαρτες σε ανθολογίες, ακόμη και ανέκδοτες, ιδιωτικές και δημόσιων ιδρυμάτων π.χ. του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Η επιστημονική τους εξέταση οπωσδήποτε διευκολύνει την εξεύρεση του πρωτοτύπου και την ορθότερη αξιολόγηση. Διότι, η αισθητική, γλωσσική, καλλιτεχνική και ιδεολογική του περιεχομένου κατάσταση, η ποιητική ποιότητα, φανερή και σε πεδινούς οικισμούς, των οποίων η ελληνοφωνία στις ημέρες μας είναι απόλυτη, διανοίγουν προοπτικές εντοπισμού των Βλάχων και σε άγνωστες εστίες, όπου είτε έχουν συμβιώσει είτε παραχειμάσει. Δείγμα αξιοπρόσεκτο αποτελεί η παραλλαγή, την οποία συλλέγει από το Προάστιο Καρδίτσας ο διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών Θεόδωρος Νημάς με τίτλο  «Παιδιά της Σαμαρίνας».

Έκτον, ο αείμνηστος ιστορικός Σαράντος Καργάκος, ο οποίος κι εκείνος παρευρισκόταν στο 2006 στην Παλαιομάνινα για να τιμήσει τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» επανέλαβε τότε αυτά τα οποία είχε  γράψει στον «Ελεύθερο Τύπο» (19.6.1998): «Μέσα στους Ελεύθερους Πολιορκημένους του Μεσολογγίου ήταν και μια ομάδα νεαρών Βλάχων από τη Σαμαρίνα. Έπεσαν στην Έξοδο. Ο λαός τους τιμά και με υπέροχο τραγούδι/ελεγείο: «Παιδιά της Σαμαρίνας». Το ποιοι είναι Βλάχοι βγαίνει μέσα από το τραγούδι αυτό. Όποιος θέλει να τιμήσει τους Βλάχους, ας ανάψει ένα κερί στη μνήμη τους. Βλάχοι είναι εκείνοι που πολέμησαν και μόχθησαν για να μπορούμε εμείς να μιλάμε ελληνικά» «Ελεύθερος Τύπος», 19.6.1998).

Στις ίδιες διαπιστώσεις καταλήγουν Έλληνες  και ξένοι  εθνομουσικολόγοι (Αθηνά Κατσανεβάκη, ο Ελβετός  Samuel Baud-Bovy) και πολλοί άλλοι Έλληνες και ξένοι ειδικοί, ότι δηλαδή, αυτή η έντονη παρουσία των ελληνοφώνων τραγουδιών στη μουσική παράδοση των βλαχοφώνων της Πίνδου πηγάζει όχι από μια εξωτερική επιρροή, αλλά μέσα από μια έντονη αυτοσυνειδησία εσωτερική και μακρόχρονης σχέσης με τον Ελληνισμό, μία σχέση που για τους Αρμάνους της Πίνδου δεν είναι τυχαία, αλλά, όπως δείχνουν τα δεδομένα, πηγάζει από την ίδια τους την καταγωγή.

Quo vadis, Στέφανε

Του Δημήτρη Στεργίου

Όταν είδα τον φίλο μου Στέφανο Τζουμάκα να αγκαλιάζεται με τον κ. Αλέξη Τσίπρα στο πλαίσιο της «απεύθυνσης» του ΣΥΡΙΖΑ θυμήθηκα τη φράση στην Επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Τιμόθεον Β΄ (Κεφάλαιο 4) « τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος ...». Και αμέσως, επειδή, ο κ. Τσίπρας δεν είναι «Κύριος», δηλαδή Θεός (άθεος είναι, άλλωστε, ο άνθρωπος!) ο «στέφανος» του θαρραλέου Στεφάνου χαλαλίστηκε!

Ευλόγως, θα με ρωτήσετε, γιατί; Διότι, ο Στέφανος Τζουμάκας ήταν ένας σχεδόν ντόμπρος πολιτικός και χωρίς «κωλοτούμπες», όπως ο όψιμος πια νέος «αρχηγός» του Αλέξης Τσίπρας. Παρόλα αυτά δεν θέλω να πιστέψω ότι επιβεβαιώνει τη γνωστή αρχαία σοφή ρήση «όμοιος ομοίω αεί πελάζει». Εκτός αν, βασισμένος στην… αρχαϊκή σημασία της λέξης «απεύθυνση», ανταποκρίθηκε στο «κάλεσμα» Τσίπρα για «ίσιωση» ή για «διόρθωση» τάχα των άπειρων έως τώρα «ημαρτημένων» του ΣΥΡΙΖΑ μαζί με τη γνωστή στρατιά γνωστών «συντρόφων» του στο ΠΑΣΟΚ, οι οποίοι έσπευσαν σιγά –σιγά να το εγκαταλείψουν και να πάνε σε άλλες… «πολιτείες» και… «προσήλια»!

Ομολογώ ότι εκτίμησα τον κ. Στέφανο Τζουμάκα από μια θαρραλέα συμπεριφορά του στον πολιτικό του βίο κατά την ταραγμένη πολιτικά περίοδο, λόγω ασφαλιστικής μεταρρύθμισης, που προωθούσε το 1991 και 1992 η τότε κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας. Υπενθυμίζω ότι με κοινές αποφάσεις τα των υπουργών Εθνικής Οικονομίας, Οικονομικών και Υγείας συγκροτήθηκε το 1991 Επιστημονική Επιτροπή και Επιστημονική Γραμματεία υπό τον πρόεδρο Ροσέτο Φακιολά για την αναμόρφωση του Κοινωνικοασφαλιστικού συστήματος. Όμως ήδη από την 15η συνεδρίαση της Επιστημονικής Επιτροπής αποχώρησαν τέσσερα μέλη που είχαν προταθεί από τη ΓΣΕΕ και την ΠΑΣΕΓΕΣ, ενώ μετά την ολοκλήρωση της συζήτησης των επιμέρους θεμάτων και της διαμόρφωσης του πρώτου σχεδίου του πορίσματος αποχώρησε και το μέλος που είχε προταθεί από τη ΓΣΕΒΕΕ, ως έκφραση διαμαρτυρίας για την κατάθεση από την κυβέρνηση νομοσχεδίου και την ψήφιση στη Βουλή του νόμου που ρύθμιζε θέματα κοινωνικής ασφάλισης.

Σημειώνεται ότι οι εκπρόσωποι των συνδικαλιστικών οργανώσεων συγκρότησαν δική τους επιτροπή, ενώ ο τότε υπεύθυνος της Κοινωνικής Πολιτικής, μέλος του Εκτελεστικού Γραφείου του ΠΑΣΟΚ και βουλευτής Στέφανος Τζουμάκας ανέλαβε να καταρτίσει ένα προσχέδιο θέσεων για διάλογο του ΠΑΣΟΚ. Πράγματι, η «κουτσουρεμένη» Επιτροπή Φακιολά έδωσε στη δημοσιότητα το πόρισμά της στις 20 Μαϊου 1992 και τον ίδιο μην και οι συνδικαλιστικές οργανώσεις. Τον επόμενο μήνα και, συγκεκριμένα, στις 4 Ιουνίου 1992, ο κ. Τζουμάκας έσωσε στη δημοσιότητα το δικό του πόρισμα του «Προσχεδίου εξειδικευμένων θέσεων για διάλογο» του ΠΑΣΟΚ, το οποίο σε πολλά σημεία υπερακόντιζε μάλιστα σε σκληρότητα (μέτρα και διαπιστώσεις) το πόρισμα της Επιτροπής Φακιολά. Τότε, ο κ. Τζουμάκας βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα στελεχών και συνδικαλιστών του ΠΑΣΟΚ, αλλά «υπογείως». Διότι, ενώ το πόρισμα της Επιτροπής Φακιολά προκάλεσε χαλασμό, ο οποίος ήταν έντονος και έκδηλος στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, για το πόρισμα Τζουμάκα τα λαλίστατα κορυφαία στελέχη, συνδικαλιστές του ΠΑΣΟΚ (που στη συνέχεια έγιναν …βουλευτές και υπουργοί!) εσίγησαν, δηλαδή δεν έκαναν καμιά δήλωση. Αντιθέτως, οι αντιδράσεις τότε περιορίσθηκαν στους κόλπους του ΠΑΣΟΚ. Μάλιστα έγιναν εντονότερες μετά το άρθρο μου στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» με το οποίο επιδοκίμαζα τη θαρραλέα αυτή στάση του στελέχους του ΠΑΣΟΚ. Τότε ο Στέφανος Τζουμάκας βρέθηκε στο στόχαστρο κυρίως όλων των προνομιούχων κρατικομονοπωλιακών συνδικαλιστών τους οποίους κατήγγειλε με συγκεκριμένες διαπιστώσεις στο πόρισμά του τότε ο Στέφανος Τζουμάκας.

Υπενθυμίζω ότι στην Επιτροπή Τζουμάκα συμμετείχαν στελέχη του ΠΑΣΟΚ από τον πανεπιστημιακό, συνδικαλιστικό, δημοσιοϋπαλληλικό και επαγγελματικό χώρο, από τα οποία πολλά στη συνέχεια έγιναν βουλευτές, υπουργοί ή επικεφαλής δημόσιων επιχειρήσεων και οργανισμών! Υπενθυμίζω ότι τότε οι απεργιακές κινητοποιήσεις ήταν καθημερινές, η οδός Σταδίου ήταν καθημερινά αποκλεισμένη από διαμαρτυρόμενους συνδικαλιστές και εξαιτίας μιας ρύθμισης που επέβαλλε στη ΔΕΗ όριο χρηματοδότησης του ασφαλιστικού των υπαλλήλων και συνταξιούχων τα 35 δις. δραχμές το χρόνο, των ασφαλισμένων του ΟΤΕ πλαφόν επιχορήγησης τα 11 δις. δραχμές και ανατροπές στα ασφαλιστικά των τραπεζοϋπαλλήλων, ενώ από τον Αύγουστο του 1992 άρχισαν οι απεργίες στη ΔΕΗ που διήρκεσαν επί ένα σχεδόν μήνα!!!

Πάντως, η καλή εικόνα για τον φίλο μου Στέφανο Τζουμάκα ξεθώριασε τρία χρόνια αργότερα, όταν τον Δεκέμβριο το 1995 έγινε η παγκόσμιας πρωτοτυπίας «ιδιωτικοποίηση» των Ελληνικών Ναυπηγείων ((μεταβίβαση του 49% των μετοχών των Ναυπηγείων Σκαραμαγκά στους εργαζόμενους, χωρίς να πληρώσουν τίποτε και διατήρηση του… 51% των μετοχών από το κράτος μέσω της ΕΤΒΑ!!!). Επρόκειτο για μια τροπολογία «κόστους» 138,4 δις. δραχμές, όπως προκύπτει από τα στοιχεία της Έκθεσης του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους. Τότε, η χώρα μας απειλούνταν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ότι το θέμα θα αγόταν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, ενώ στις 28 Σεπτεμβρίου 1995 διαβάσαμε δήλωση του τότε υπουργού Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Στέφανου Τζουμάκα με την οποία διέψευδε σχόλια από ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς ότι διαφωνούσε με την κυβερνητική απόφαση για τα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά. «Στην κυβερνητική επιτροπή συμφώνησα με την εισήγηση του υπουργού Εθνικής Οικονομίας για τη λύση 51% στην ΕΤΒΑ και 49 στους εργαζόμενους», τόνιζε ο Στέφανος Τζουμάκας.

2081: Ελλάς χωρίς… Έλληνες!

Του Δημήτρη Στεργίου

Μεστό σε διαπιστώσεις και προειδοποιήσεις είναι το άρθρο υπό τον αισιόδοξο, κατ΄επίφασιν, τίτλο «ΣΥΡΙΖΑ: Υπάρχουν πολλοί Έλληνες στην Ελλάδα» του κ. Ναπολέοντος Λιναρδάτου. Χαρακτήρισα ως «κατ΄ επίφασιν» την αισιοδοξία του κ. Λιναρδάτου, διότι στην πραγματικότητα διαφαίνεται μέσα σε όλες τις γραμμές του κειμένου μια λανθάνουσα απαισιοδοξία για όλα τα τέρατα και σημεία που κυριαρχούν … 2000 χρόνια στη χώρα μας και που, απλώς, μετά το 2015 κορυφώθηκαν με του κακού της σκάλας το σκαλί να πιάνει πια πιάτο.

Αν, μάλιστα, το πολύ σημαντικό άρθρο του κ. Λιναρδάτου το εκτείνουμε από τον ενεστώτα χρόνο σε μέλλοντα , τότε η πρόβλεψη για το αύριον είναι ότι μόνο «ουκ έσσεται άμεινον», αλλά εφιαλτικό. Επίσης, θα ήθελα να σταθώ και στο επίθετο «πολλοί», υπενθυμίζοντας το «ουκ εν τω πολλώ το ευ», το οποίο επιβεβαίωναν συνεχώς οι Έλληνες σε όλη τη μακραίωνα ιστορία, όπως προκύπτει και από τις επισημάνσεις του Δημάρατου προς τον Ασιάτη εισβολέα τον 5ο αιώνα π.Χ. . Το τρίτο σημείο στο οποίο θα ήθελα να επικεντρώσω το σχόλιό μου είναι η εύστοχη επισήμανση του κ. Λιναρδάτου ότι «και η Γερμανία έχει πολλούς Γερμανούς, η Ουγγαρία πολλούς Ούγγρους», προσθέτοντας ότι και όλες σχεδόν οι άλλες χώρες έχουν τους αντίστοιχους φιλοπάτριδες κατοίκους που αγαπούν πραγματικά την πατρίδα τους και ας διδάσκουν τον περιβόητο … «πολυπολιτισμό» στους άλλους, βεβαίως, βεβαίως!

Σπεύδω να διευκρινίσω ότι δεν μιλάω ούτε «προοδευτικά», ούτε «συντηρητικά», ούτε «σοσιαλιστικά», ούτε «φιλελεύθερα», ούτε «κομμουνιστικά», ούτε «νεοφιλελεύθερα», ούτε «εθνικιστικά» ούτε «φασιστικά, ούτε «ρατσιστικά» και ότι δεν βάλλω τον λίθον εναντίον κανενός, καθότι δεν είμαι αναμάρτητος. Απλώς, προσπαθώ να κρατώ σφιχτά και να τιμώ τη μόνη ιερή ταμπέλα «Ελλάς». Επίσης, επιτρέψτε μου να διευκρινίσω ότι όλα αυτά τα οποία θα προσπαθήσω να συμπυκνώσω σε όσο το δυνατό σύντομα νοήματα δεν αποτελούν δικές μου προβλέψεις, αλλά προβολές συμπτωμάτων, παθημάτων, αιτίων, αιτιατών και προβλημάτων, τα οποία οδήγησαν στην κατάρρευση αυτοκρατοριών και την εξαφάνιση εθνών. Αυτές οι προβολές αποκαλύπτουν τα ίδια σημερινά συμπτώματα και αίτια στην Ελλάδα, τα οποία, κατά δική μου εκτίμηση, η οποία περιέχεται στο υπό έκδοσιν νέο βιβλίο μου, θα αναγκάσει τη χώρα μας να πει «τετέλεσται» το 2081!.

Σε επίρρωση αυτής της μελαγχολικής διαπίστωσης υπενθυμίζω τις επισημάνσεις και τις προειδοποιήσεις που είχε απευθύνει δια ζώσης μάλιστα στον αυτοκράτορα του Βυζαντίου ο Ιωσήφ Βρυέννιος, μεγάλος λόγιος και διδάσκαλος του γένους, τη Μεγάλη Παρασκευή (14 Απριλίου) του 1419, δηλαδή 35 περίπου χρόνια πριν από την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως . Τότε, στο λόγο που εξεφώνησε στο Παλάτι παρουσίασε όλα τα κοινωνικά, οικονομικά, ηθικά προβλήματα, τα οποία είναι ακριβώς τα ίδια με τα σημερινά και τα οποία, ως αίτια, οδήγησαν στην άλωση. Στην αρχή του λόγου του ο Ιωσήφ Βρυέννιος εκφράζει την οδύνη του, αφού το γένος περιστοιχίζεται από δεινά, τα οποία, όπως λέει, «δάκνει μου την καρδίαν, συγχεί τον νουν και οδυνά την ψυχήν». Κάνει λόγο για την «ολόσωμον πληγήν» και την «νόσον καθολικήν». Το γένος έχει περιπέσει σε ποικίλα πάθη και αμαρτίες. Όλοι οι Χριστιανοί έγιναν «υπερήφανοι, αλαζόνες, φιλάργυροι, φίλαυτοι, αχάριστοι, απειθείς, λιποτάκται, ανόσιοι, αμετανόητοι, αδιάλλακτοι». Έγιναν οι άρχοντες κοινωνοί ανόμων, οι υπεύθυνοι άρπαγες, οι κριτές δωρολήπτες, οι μεσίτες ψευδείς, οι νεώτεροι ακόλαστοι, οι γηράσαντες μεθυσμένοι, οι αστοί εμπαίκτες, οι χωρικοί άλαλοι, «και οι πάντες αχρείοι». Συγχρόνως με τη γενική κατάπτωση των ανθρώπων χάθηκε «ευλαβής από της γης, εξέλιπε στοχαστής, ουχ εύρηται φρόνιμος». Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίον επέπεσαν εκ δυσμών και εξ ανατολών διάφοροι εχθροί και λυμαίνονται την αυτοκρατορία.

Επίσης, ανέφερε ότι την εποχή εκείνη ζούσαν περίπου 70.000 κάτοικοι και μάλιστα ο ίδιος έκανε έκκληση στους Κωνσταντινουπολίτες, χωρίς να υπάρχει ανταπόκριση, να συντελέσουν στην ανοικοδόμηση των τειχών της, εν όψει του μεγάλου κινδύνου. Όμως οι κάτοικοι, ιδιαιτέρως οι πλούσιοι, ασχολούμενοι με την αύξηση των ατομικών τους εσόδων, αδιαφορούσαν, με αποτέλεσμα η πόλη ομοιάζει, όπως τόνισε, με «σεσαθρωμένον» πλοίον που ήταν έτοιμο να βυθισθεί. Επεσήμανε ακόμα ότι ερημώνονται οι πόλεις, ότι αφανίζονται οι χώρες, ότι καίγονται οι Εκκλησίες, ότι βεβηλώνονται τα άγια και ότι δίδονται τα ιερά σκεύη στα σκυλιά και «παν το ημέτερον γένος, δουλεία παραδιδόμενον και μαχαίρα»… Στη συνέχεια, ο Βρυέννιος παρουσίασε και τα πολλά πνευματικά και ηθικά αίτια, τα οποία κι αυτά θυμίζουν σημερινά!.

Τι σημαίνουν όλα αυτά; Σημαίνουν ότι σε λίγα χρόνια δεν θα υπάρχουν ούτε λίγοι Έλληνες με βάση τα σενάρια για την εξέλιξη του πληθυσμού και την εφιαλτική επιδείνωση του δημογραφικού προβλήματος. Ο δείκτης γονιμότητας συνεχώς κατρακυλάει, αφού ήδη είναι 1,3 παιδιά ανά γυναίκα, ενώ ο δείκτης διατήρησης του έθνους είναι πάνω από 2,3 παιδιά ανά γυναίκα. Από πρόσφατες σημαντικές μελέτες και έρευνες προκύπτει ότι, με βάση τον συγχρονικό δείκτη γονιμότητας, από το 1935 και μέχρι το 1975, δεν αναπληρώθηκε καμία ελληνική γενιά. Από τη γενιά του 1956 και μετά ξεκίνησε μια προοδευτική, αλλά απρόσκοπτη μείωση της γονιμότητας, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Μεταπολεμικά δεν υπήρξε “baby boom” στην Ελλάδα, όπως συνέβη σε άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Η αύξηση του πληθυσμού στις τελευταίες δεκαετίες οφειλόταν αποκλειστικά στις κατά περιόδους μεταναστευτικές ροές και τη ραγδαία αύξηση του προσδόκιμου ζωής, το οποίο μέσα σε αυτό το διάστημα αυξήθηκε κατά οκτώ χρόνια για τους άντρες και κατά 10 χρόνια για τις γυναίκες.

Επίσης, από στοιχεία προκύπτει ότι ο συντελεστής γεννητικότητας (αριθμός γεννήσεων ανά 1000 κατοίκους) που ήταν το 1950 στο 18,37 έπεσε το 1990 στο 10,03, ενώ ο ακαθάριστος συντελεστής θνησιμότητας αυξήθηκε την περίοδο από το 7,24 στο 9,16 λόγω της βαθμιαίας γήρανσης του πληθυσμού παρά τη μείωση της θνησιμότητας σε κάθε ηλικία. Επίσης, αναλογία των γυναικών που έχουν ένα μόνο παιδί αυξάνεται στις τελευταίες δύο δεκαετίες. Από 41,5% το 1970 έφθασε το 1987 στο 45,4%. Η αναλογία των γυναικών που έχουν δύο παιδιά παραμέ­νει σχεδόν αμετάβλητη γύρω στο 33-39%, ενώ αντιθέτως μειώνεται η αναλογία των γυναικών με τρία παιδιά από 13.39% σε 12% και των γυναικών με τέσσερα και άνω από 7,1% σε 4.8%. Για να ανακοπεί η μείωση των γεννήσεων και για να εξασφαλισθεί η ανανέωση του πληθυσμού και η επιβίωση του Ελληνισμού πρέπει να δοθεί μεγάλη σημασία και να τεθεί ως στόχος το τρίτο παιδί. Οι κυριότερες διαπιστώσεις της μελέτης είναι οι ακόλουθες: Ο δείκτης γεννήσεων μέσος αριθμός τέκνων ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, από το 1950-1980 διατηρήθηκε στο 2,2, που ήταν ένας δείκτης πάρα πολύ ικανοποιητικός, όταν ληφθεί υπ’ όψη ότι ο δείκτης ανανέωσης των γενεών είναι 2,4 ή 2,3. Στη συνέχεια, το 1990 όμως ο δείκτης έπεσε επικίνδυνα στο 1,4 με αποτέλεσμα η φυσική αύξηση του πληθυσμού στην δεκαετία του ’80 να σημειώσει δραματική μείωση και να φθάσει στο 1%, ενώ πριν το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν 12-13%. Το 1951 η αναλογία των ηλικιωμένων ατόμων στη χώρα μας (άνω των 65 ετών) ήταν 6,5% και το 1984 (τελευταίο έτος αναφοράς της μελέτης) ανήλθε στο 13,3%, ενώ η αναλογία των υπερηλίκων (άνω των 75 ετών) από 2,1% ανήλθε στο 5,4%. Στον μεγαλύτερο ασφαλιστικό οργανισμό, το ΙΚΑ, η αναλογία συνταξιούχων-ασφαλισμένων είναι σήμερα 1:2,5, ενώ θα έπρεπε βάσει των διεθνών δεδομένων να είναι 1:4,5 για την ομαλή οικονομική πορεία των οργανισμών. Στο δημόσιο η αναλογία αυτή είναι 1:1. Η διάρκεια της προσδοκώμενης ζωής στη χώρα μας από 63,4 έτη το 1950 ανήλθε σε 72,5 το 1985 για τους άνδρες και σε 77,6 για τις γυναίκες. Ο δυσμενής όμως αυτός συσχετισμός των ηλικιών επέφερε και θα επιφέρει όχι μόνο μεγάλες κοινωνικοοικονομικές συνέπειες αλλά και εθνικές σε χώρες, όπως η Ελλάς, τονιζόταν, εύστοχα, σε άλλη μελέτη.

Πέρα από την εφιαλτική συρρίκνωση του νεανικού πληθυσμού, οι Έλληνες τα τελευταία 80 περίπου χρόνια δίνουν την εντύπωση ότι, αφρόνως, πριονίζουν το κλαρί όπου κάθονται, δηλαδή δεν αγαπούν τη χώρα τους. Διότι, δεν μπορεί να δικαιολογηθούν αλλιώς οι επιθέσεις ή κακοποιήσεις θεσμών, οι οποίοι, όπως λέει ο Σωκράτης κρατούν όρθια μια πολιτεία. «Δεν μπορεί να σταθεί όρθια μια πολιτεία, τονίζει, όταν ποδοπατούνται οι θεσμοί», οι πυλώνες της. Και πράγματι δεν έχει μείνει τίποτε σχεδόν όρθιο.

-Συνεχώς καταπατείται το Σύνταγμα με τη μη εφαρμογή βασικών διατάξεών του.

-Απαξιώνεται η Βουλή με τη μετατροπή της σε … «γκαζόζα»!

-Χτυπιέται η Δικαιοσύνη με τις γνωστές επιθέσεις των κυβερνήσεων σε αποφάσεις που δεν αρεστές σε εκείνες και που αυξάνουν το κομματικό κόστος!

-Καταστρέφεται η παιδεία με την άλωση της γλώσσας και τη θεοποίηση της ανορθογραφίας και της λεξιπενίας μετά την επίμονη πρόταση για εισαγωγή της φωνητικής γραμματικής και του … λατινικού αλφάβητου, την οποία προωθούσαν μεθοδικά πριν από 140 χρόνια ο Γληνός και άλλοι αριστερομαξιστές της εκπαιδευτικής «πρωτοπορίας»! Έτσι, επαληθεύεται και η προφητεία του αποστόλου Παύλου στην Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον , η οποία έχει ως εξής: «Θα υπάρξει καιρός που δεν θα ανέχονται την υγιή διδασκαλία, αλλά κατά τις δικές τους επιθυμίες θα μαζέψουν για τους εαυτούς τους σωρό από δασκάλους, επειδή θα αισθάνονται φαγούρα στα αυτιά, και αφενός θα αποστρέψουν την ακοή τους από την αλήθεια, αφετέρου θα εκτραπούν προς τους μύθους».

-Αποθεώνεται η ισοπέδωση και θεοποιείται η ήσσων προσπάθεια με τη μη αξιολόγηση, με την κατάργηση της βαθμολόγησης, της ατιμωρησίας του «σκασιαρχείου» και, κυρίως, με τη «ετυμηγορία» η «η αριστεία είναι ρετσινιά» και ο Όμηρος, με το «αιέν αριστεύειν…» που τη «δίδασκε» στυγνός «καπιταλιστής» και «αντιδραστικός» στην εισαγωγή του «σοσιαλιστικού ιδεώδους στα σχολεία, που είναι σύμμαχος με τον «μαθητή κουμπούρα»!!!

-Κατάργηση της μακραίωνος ιστορίας της Ελλάδος με την προώθηση συνεχώς της «μη εθνοκεντρικής θεώρησής της» ή την επιβολή της εθνομηδενιστικής θεωρίας με το χαρακτηρισμό σημαντικών εθνικών γεγονότων ως «μύθων» (Ελληνική Επανάσταση του 1821, «Κρυφό Σχολειό», «Χορός του Ζαλόγγου», Έπος το ’40 και άλλα) ή τον χαρακτηρισμό των Μακεδονομάχων ως «Τζιχαντιστών», των ηρώων του 1821 ως … «Κατσαπλιάδων», των Βλάχων ως μεσελλήνων (αυτοί που έδωσα όλο το αίμα και όλο το πουγκί τους για την Ελλάδα!) και άλλα.

-Καταπατούνται σύμβολα, ιερά και παραδόσεις, όπως για παράδειγμα, η σημαία, που θεωρείται «πανί»!

-Δεν υπάρχει πια πίστη των Ελλήνων προς την πατρίδα και σε θεσμούς. Αν δεν είχε αυτή την πίστη, δεν θα έλεγε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης τη γνωστή, ηχηρότατη, φράση: «Ο Θεός έδωσε την υπογραφή του για την ελευθερία της Ελλάδος και δεν την παίρνει πίσω». Αν δεν είχε την πίστη αυτή ο βασικός πρωταγωνιστής του κινήματος της 3ης Σεπτεμβρίου 1844 Γιάννης Μακρυγιάννης, καθώς πολιορκούνταν, δεν θα συνέτασσε τη διαθήκη του επικαλούμενος την πατρίδα και τον θεό και κρατώντας τη σημαία! Αν δεν είχε την πίστη αυτή δεν θα έλεγε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης «Οι Έλληνες είναι τρελοί, αλλά έχουν θεόν φρόνιμον» (Βλαχογιάννη, Ανθολογία, σελίδα 219). Αν δεν είχαν αυτή την πίστη δεν θα ορκίζονταν οι Φιλικοί «ενώπιον του αληθινού Θεού..» Ο Μακρυγιάννης κατέδειξε τη λατρεία του προς την πατρίδα με τα ακόλουθα λόγια: «Αν είναι η πατρίδα μου αχαμνά, δέκα μάτια να΄ χω στραβός θανά είμαι» ή «Πατρίδα, πατρίδα ήσουνε άτυχη από ανθρώπους να σε κυβερνήσουν». Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης πληγωμένος θανάσιμα είπε τα τελευταία λόγια για την πατρίδα: Εγώ πεθαίνω, όμως εσείς να είστε μονοιασμένοι μα να βαστήξετε την πατρίδα» (Βλαχογιάννη, Μακρυγιάννη «Απομνημονεύματα», τ. Α, σελίδα 318).

-Οι δεσμώτες βιωματικών επιθυμιών και ιδεοληψιών δεν θέλουν να γνωρίζουν την αλήθεια. «Γνώσεσθε την αλήθειαν και η αλήθεια ελευθερώση υμάς», αναφέρει το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο». Δηλαδή, η αλήθεια προκαλεί φαγούρα και έτσι καταφεύγουν στους μύθους. Το είπε άλλωστε και ο «σύντροφος» Βλαδίμηρος Ίλιτς Λένιν: «Η αλήθεια είναι μια μικροαστική εμμονή», ενώ ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός έλεγε ότι «πρέπει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές».

Έτσι (λυπάμαι που το λέω) δεν συμμερίζομαι ούτε τη λανθάνουσα αισιοδοξία του κ. Λιναρδάτου, αλλά ούτε και του δικού μας εθνικού ποιητή, του Κωστή Παλαμά που υπάρχει στο "Προφητικό" του, στον "Δωδεκάλογο του γύφτου" . Είναι οι στίχοι που γράφτηκαν ύστερα από τον πόνο και τη ντροπή του `97. Η πίστη στα πεπρωμένα της φυλής μας, ποτέ δεν του λειψε. Σαν προφήτης της Γραφής προφητεύει ολάκερο το ζοφερό δρόμο της, αλλά και τη δραματική της κάθαρση και τελείωση:

"Και θα φύγης κι από το σάπιο το κορμί,
 ω ψυχή, παραδαρμένη από το κρίμα,
και δε θα ρθη το κορμί μια σπιθαμή
μέσ` στη γη να την κάμη μνήμα,
κι άθαφτο θα μείνη το ψοφήμι,
να το φάνε τα σκυλιά και τα ερπετά,

κι ο καιρός μέσα στους γύρους του τη μνήμη
κάποιου σκέλεθρου πανάθλιου θα βαστά.
 Όσο να σε λυπηθεί της Αγάπης ο Θεός,
και να ξημερώσει μια αυγή
και να σε καλέσει ο λυτρωμός,
ω ψυχή παραδομένη από το κρίμα!
Και θ` ακούσεις τη φωνή του λυτρωτή,
 θα γδυθείς της αμαρτίας το ντύμα,
 και ξανά κυβερνημένη κι αλαφρή
θα σαλέψεις σαν την χλόη, σαν το πουλί,
σαν το κόρφο, το γυναικείο, σαν το κύμα,
και μην έχοντας πιο κάτου άλλο σκαλί
να κατρακυλήσει, πιο βαθειά
στου κακού τη σκάλα,
για τ` ανέβασμα ξανά, που σε καλεί,
θα αισθανθείς να σου φυτρώσουν, ω χαρά!,
τα φτερά,
τα φτερά τα πρωτινά σου τα μεγάλα!".

Όπως διαπιστώνετε, ο Παλαμάς τελικά είναι αισιόδοξος ότι στο τέλος η χώρα θα σωθεί, θα αναγεννηθεί, θα φυτρώσουν τα φτερά τα μεγάλα. Ίσως, την αισιοδοξία αυτή ο Παλαμάς στήριζε σε παραδοχές, σε αξίες, σε θεσμούς και ιδανικά, τα οποία σήμερα όλα σχεδόν ποδοπατούνται και σε ένα φύλακα άγγελο, που δεν έχουν μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι ιδιώτες, τα έθνη, όπως υποστήριζε ο Μέγας Βασίλειος, υπό την προϋπόθεση όμως ότι θα υπάρχει πίστη σ΄ αυτόν, θα επιζητείς αυτόν, θα επικαλεσθείς αυτόν…

Και κλείνω το σημείωμα αυτό με τα παρηγορητικά λόγια που διασώζονται στον «Θεόκριτο ( 4.41): Θαρσείν χρη (φίλε Βάττε, τάχ’ αύριον έσσετ’ άμεινον» (=Αγαπητέ Βάττε, το αύριο ίσως θα είναι καλύτερο) της Σικελίας, κουβεντιάζουν για όσα τους ενδιαφέρουν και ο ένας τους προσπαθεί με τα λόγια αυτά να παρηγορήσει τον άλλο, το Βάττο, για τον καημό του. Έχει επικρατήσει αυτή η ρήση να λέγεται συχνά για παρηγοριά, όταν η κατάσταση δεν είναι ευχάριστη, σαν κήρυγμα αισιοδοξίας. Κι αυτό το αφιερώνω με εκτίμηση στον κ. Λιναρδάτο…

Του Δημήτρη Στεργίου

Πέρα από τα πάμπολλα συγκριτικά της πλεονεκτήματα, τον πολιτισμό και την πλούσια παράδοση, στο άλλοτε κεφαλοχώρι της Ακαρνανίας υπάρχουν δύο αρχαίοι (ο ένας μέσα στην αρχαία πόλη) «καταστρεπτέοι» λιθόστρωτοι δρόμοι, οι οποίοι σε άλλες περιοχές της χώρας έχουν προ πολλού κηρυχθεί διατηρητέοι και πόλοι έλξης για τουρισμό…

Είναι απογοητευτική η διαπίστωση ότι σ΄ ένα χωριό, όπως η Παλαιομάνινα, με πλούσια πολιτιστική κληρονομιά (αρχαία πόλη, ακρόπολη, πύργοι, επιβλητική Κεντρική Πύλη ή «Αυλόπορτα», αρχαίοι λιθόστρωτοι δρόμοι, αρχαία πηγάδια, μυκηναϊκός τάφος, πλούσια αρχαιολογικά ευρήματα κλπ) και πλούσια (ελληνοβλάχικη) παράδοση με αρχαιοελληνικές (ομηρικές) ρίζες , κυριαρχούν η ερημία, η φτώχεια, η μιζέρια και η απογοήτευση. Η απογοήτευση αυτή γίνεται μελαγχολική αν τονισθεί ότι, αντιθέτως, θα μπορούσε να είχε γίνει το … Μέτσοβο της Αιτωλοακαρνανίας και να είχε αποκτήσει μιαν ανάπτυξη και ένα βιοτικό επίπεδο εφάμιλλο με εκείνο των άλλων χωριών της Παραχελωίτιδας, τα οποία σφύζουν από πληθυσμό και ευημερία, ακριβώς διότι αξιοποιήθηκαν όλα τα συγκριτικά τους πλεονεκτήματα. Κι ένα από τα πάμπολλα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Παλαιομάνινας είναι ο πολιτισμός και η παράδοση, που αποτελούν τη σημαντικότερη πρώτη ύλη για ανάπτυξη.

Αμ δε! ΄Ηταν στραβό κλήμα, σταμάτησαν και οι αρχαιολογικές ανασκαφές. Επιπλέον, αναφέρω τώρα και το παράδειγμα των δύο αρχαίων λιθόστρωτων δρόμων, οι οποίοι σε πολλές άλλες περιοχές της χώρας μας έχουν κηρυχθεί διατηρητέοι και στην Παλαιομάνινα… «καταστρεπτέοι» σε βάρος της ανάπτυξης και του πολιτισμού. Επί δεκαετίες και, συγκεκριμένα, από τότε που διάβαζα τις περιγραφές της αρχαίας ακρόπολης, των αρχαίων τειχών και της αρχαίας «Αυλόπορτας» της Παλαιομάνινας από τους περιηγητές που την επισκέφθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα, με είχαν προβληματίσει πολύ οι επισημάνσεις τους για το εσωτερικό της αρχαίας πόλης, δηλαδή για το τεράστιο μέρος που περικλειόταν από τα κυκλώπεια τείχη. Υπενθυμίζω ότι την Παλαιομάνινα επεσκέφθησαν το 1805 ο Άγγλος τοπογράφος και νομισματολόγος Γουλιέλμος Μαρτίνος Ληκ (William Martin Leake), το 1860 o μεγάλος Γάλλος περιηγητής Λέον Εζέ (Leon Heuzeuy) και ο περισσότερο ειδικός σε λαογραφικά θέματα Γερμανός Βάϊγκαντ (Gustav Weigand).

Συγκεκριμένα, περιγράφοντας τη Μεγάλη Πύλη ή «Αυλόπορτα ο Ληκ γράφει, μεταξύ πολλών άλλων, τα εξής: «Σχεδόν απέναντι από τον πύργο, μια μικρή πύλη οδηγεί στον κεντρικό περιτειχισμένο χώρο της πόλης ή του οχυρού. Η εσωτερική πύλη βρίσκεται σε μια πλαγιά. Οι πέτρινοι λίθοι πάνω από την πύλη προεξέχουν. Ο ένας είναι πάνω από τον άλλο, σαν να σχηματίζουν ανεστραμμένο σκαλοπάτι. Ίσως και να υπάρχει ή να υπήρχε και κάτω σκαλοπάτι επικοινωνίας, το οποίο τώρα να είναι θαμμένο στη γη και στα ερείπια. Οι ντόπιοι ονομάζουν την εξωτερική πύλη “Αυλόπορτα”, γιατί στην πραγματικότητα είναι η είσοδος σε ένα είδος αυλής ή θαλάμου του οχυρού, το οποίο αποτελούσε μια καλή προστασία για την εσωτερική πύλη. Δεν έχω δει αλλού κάποιο παρόμοιο δείγμα αμυντικών έργων…»

Ο Εζέ, για παράδειγμα, περιγράφοντας την «Αυλόπορτα» αναφέρει, μεταξύ άλλων, τα εξής: «…Όταν έχει περάσει κανείς την πόρτα, βρίσκεται κλεισμένος μέσα σε ένα μικρό οχυρό σε σχήμα ακανόνιστου τετραγώνου, που είναι μάλλον μακρύ, παρά πλατύ. Η μόνη είσοδος από αυτό το είδος της πύλης στο πρώτο οχυρό της πόλης είναι μια μικρή πόρτα πλάτους μόλις 1,40 μέτρων. Καθώς το έδαφος αρχίζει να υψώνεται αρκετά γρήγορα, η πόρτα αυτή υψώνεται και αυτή ακολουθώντας το πάχος του τείχους. Οι τέσσερις ίσοι λίθοι, που την καλύπτουν, σχηματίζουν το καθένα μια μύτη (εξοχή) και είναι βαλμένα σαν τα σκαλοπάτια μιας ανάποδης σκάλας. Ίσως αν έσκαβε κανείς να έβρισκε και στο δάπεδο τέσσερα αντίστοιχα σκαλοπάτια. Να, μια ιδιαίτερα άβολη είσοδος για πόλη: και μόνο με αυτή την ένδειξη μπορεί κανείς να φανταστεί πόσο απλή και πρωτόγονη ήταν η ζωή των κατοίκων. Έτσι, η μεγάλη πόρτα που είχαν κατασκευάσει ήταν απλώς για τα μάτια: δεν μπορούσαν να μπουν στο οχυρό τους ούτε με αμάξια ούτε με τα ζώα, αν κουβαλούσαν πράγματα. Ένας έφιππος ήταν αναγκασμένος να κατέβει στο έδαφος. Όλα θυσιάζονταν για την ασφάλεια του χώρου, που μοιάζει μάλλον να ήταν για να μπορεί να αμυνθεί κανείς παρά για να χρησιμοποιηθεί για την επιβίωσή του. Αναρωτιέται μάλιστα κανείς πώς μπορούσαν, σε μια επείγουσα στιγμή, να βάλουν μέσα τις σοδιές τους, τα κοπάδια τους και τα εργαλεία τους…».

Επίσης, στην περιγραφή της ακρόπολης, ο Εζέ αναφέρει, μεταξύ άλλων, τα εξής:: «..Η ακρόπολη σχηματίζει πάνω στο οροπέδιο, που κοσμεί από μακριά τις όχθες του Αχελώου, ένα ακανόνιστο τετράγωνο με πύργους στην άκρη του. Πίσω από την ακρόπολη και στο ίδιο επίπεδο, ένα γκρεμισμένο τείχος περιβάλλει έναν ολόκληρο χώρο, όπου βρίσκει κανείς εδώ και εκεί ίχνη αρχαίων σπιτιών. Τέλος, το κύριο οχυρό, που μετράει για δύο, γιατί χωρίζεται με ένα παχύ εσωτερικό τείχος, κατεβαίνει το βουνό σε ένα έδαφος γεμάτο δέντρα και βράχους. Η γενική του μορφή μοιάζει με γωνία ή με τρίγωνο, του οποίου η βάση στηρίζεται στα βουνά και που επεκτείνεται με μια μακριά μύτη έως την ίδια την όχθη του ποταμού. Το διπλό αυτό τείχος, μάλιστα, μοιάζει πολύ παλαιό και είναι εντυπωσιακό, εξαιτίας της μοναδικής του διευθέτησης, με τους τεράστιους λίθους που το αποτελούν, το πάχος των τειχών του, την αμυντική αξία τους, που εντοπίζεται αποκλειστικά στην ιδιομορφία των γραμμών του, τη σκληρότητα του εδάφους, που δεν ισοπεδώθηκε και που ποτέ δεν μπόρεσε να φιλοξενήσει παρά φτωχικά καλύβια. Ένας πληθυσμός άγριος και πολεμοχαρής άφησε τα σημάδια του σε αυτές τις κατασκευές, που μοιάζουν να έχουν γίνει αποκλειστικά για να κρατήσουν μακριά τον εχθρό, χωρίς να νοιάζεται για τη διευκόλυνσή του…»

Ακόμα, ο Ληκ περιγράφοντας τα αρχαία τείχη της Παλαιομάνινας αναφέρει τα ίδια σχεδόν για τον απότομο εσωτερικό χώρο τη αρχαίας πόλης τα εξής: «…Ο εσώκλειστος χώρος είναι τόσο απότομος, ώστε κάποιος εκπλήσσεται με την ιδέα ότι κατοικούνταν κάποτε. Δεν έχουν βρεθεί όμως τα θεμέλιά του. Το μέγιστο μήκος από την ακρόπολη έως την “Αυλόπορτα” είναι 600 υαρδών…

Από την αρχή με είχε εκπλήξει η… έκπληξη της ιδέας, ιδιαίτερα του Ληκ, ότι κατοικούνταν κάποτε ο απέραντος, απότομος και άγριος εσωτερικών χώρος της αρχαίας πόλης της Παλαιομάνινας, για πολλούς λόγους:

Πρώτον, δεν μπορεί, δεν είναι δυνατόν να σκεφθεί κανείς ότι όλα αυτά τα απέραντα κυκλώπεια τείχη που δεσπόζουν στην πλαγιά του λόφου και καταλήγουν στη δεξιά όχθη του, τότε πλωτού, Αχελώου ποταμού ,η εντυπωσιακή ακρόπολη με τους πύργους, η επιβλητική «Αυλόπορτα» και οι πυλίδες έγιναν για το «θεαθήναι» ή από κάποιο «βίτσιο» Έλληνα ηγέτη της πόλης τον 6ον και 5ομν αιώνα π.Χ.!

Δεύτερον, όπως αποκαλύφθηκε από τις πρόσφατες, από το 2006, αρχαιολογικές ανασκαφές στην ακρόπολη της Παλαιομάνινας, δεν υπήρχαν «φτωχά καλύβια», όπως επιπολαίως επισημαίνουν οι περιηγητές, αλλά ολόκληρα κτιριακά συγκροτήματα, με όλες τις απαραίτητες υποδομές. Συγκεκριμένα, κατά την παρουσίαση των πρώτων αποτελεσμάτων αρχαιολογικών ανασκαφών στην Παλαιομάνινα , ο επικεφαλής αρχαιολόγος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Βασίλης Λαμπρινουδάκης επεσήμανε τα ακόλουθα: «Έχει ήδη αναδειχθεί μέσα από την οργιώδη βλάστηση ο γνωστός τριμερής περίβολος των τειχών μήκους πάνω από 1.700 μέτρων. Εντοπίστηκε ένα ακόμη τειχισμένο, άγνωστο έως σήμερα στην έρευνα, διαμέρισμα, που έχει καλυφτεί από τμήμα του σημερινού οικισμού και που δείχνει την εξαιρετικά μεγάλη έκταση της αρχαίας πόλης. Με τις πρώτες ανασκαφικές εργασίες φάνηκαν τα πρώτα σπίτια μέσα στην ακρόπολη και τα υπόλοιπα τειχισμένα διαμερίσματα της πόλης. Οι ίδιες οι έρευνες αποκάλυψαν επιμελημένα δίκτυα αγωγών, τα οποία μαρτυρούν ένα συστηματικά δομημένο χώρο στην επιφάνεια. Ήλθαν ακόμα στο φως οι πρώτες γραπτές μαρτυρίες, που, μαζί με την έρευνα των οικοδομημάτων, θα φωτίσουν την αρχαία ζωή στο σημαντικό αυτό κέντρο της Δυτικής Ελλάδος».

Τρίτον, στην Ελλάδα υπάρχουν περιοχές πιο απόκρημνες και με πιο μεγάλο υψόμετρο που κατοικούνταν από την αρχαία εποχή και οι κάτοικοι επικοινωνούσαν με μονοπάτια, δηλαδή λιθόστρωτους δρόμους, τους σήμερα ως «καλντερίμια». Αναφέρω για παράδειγμα, το μινωικό μονοπάτι (εντυπωσιακό καλντερίμι) στο οροπέδιο ( υψόμετρο 1.150 μέτρα!) Καθαρού Λασιθίου Κρήτης , το οποίο το συνέδεε και συνδέει με την Κριτσά.

Τέταρτον, υπάρχει το κάστρο Ακροκορίνθου, το οποίο είναι χτισμένο πάνω σε ένα απόκρημνο βράχο (υψόμετρο 575 μέτρων) και το οποίο αποτελεί τυπικό δείγμα φρουριακής αρχιτεκτονικής, με κατασκευαστικές λεπτομέρειες και διακοσμητικά στοιχεία όλων των χρόνων της ιστορίας του και χρονολογείται στα τέλη του 7ου -6ου αιώνα π.Χ. Μπορώ να πω ότι θυμίζει το κάστρο της Παλαιομάνινας. Δηλαδή, τα τείχη ακολουθούν τη φυσική γραμμή του βράχου, είναι χτισμένα σε τρεις αμυντικές σειρές και ενισχύονται με πύργους προμαχώνες, τοξωτές πύλες και άλλα, ενώ ένα λιθόστρωτο (καλντερίμι) οδηγεί στις τρεις διαδοχικές πύλες. Η Α πύλη είναι τοξωτή και επιστέφεται μ' ένα τυφλό τόξο, όπου σώζεται βυζαντινή μαρμάρινη πλάκα, η δεύτερη είναι μια εντυπωσιακή πυργοειδής διώροφη κατασκευή. Στο εσωτερικό της πέτρινης κλίμακας οδηγεί σε υπόγειες θολωτές αίθουσες. Η τρίτη πύλη διακοσμείται με τυφλό πεταλόσχημο τόξο και πλαισιώνεται από δύο ισχυρούς πύργους.

Ανέφερα όλα αυτά για να δικαιολογήσω την έκπληξη με την οποία άρχισα το σημείωμα αυτό, επισημαίνοντας ότι στην Παλαιομάνινα υπάρχουν δύο σημαντικά λιθόστρωτα μονοπάτια ή καλντερίμια! Το ένα βρίσκεται μέσα στον οχυρωμένο χώρο της αρχαίας πόλης και συνδέει την ακρόπολη με την Κεντρική Πύλη, την «Αυλόπορτα, στη δυτική όχθη του Αχελώου, όπως σμίγουν και τα αρχαία τείχη από τις δύο πλευρές του λόγου! Πρόκειται για ένα αρχαίο καλντερίμι, το οποίο χρησιμοποιήθηκε από τους βλαχοποιμένες κατοίκους της Παλαιομάνινας αμέσως μετά τη μόνιμη εγκατάστασή τους μετά το 1860 για τη μετάβασή τους στο ποτάμι, από το οποίο έπαιρναν νερό για την ύδρευσή τους και στο οποίο πήγαιναν οι γυναίκες για το πλύσιμο ρούχων! Αυτός ο ελικοειδής λιθόστρωτος δρόμος, χρησιμοποιήθηκε έως στις αρχές της δεκαετίας του 1950, όταν το χωριό άρχισε να υδρεύεται με νερό από γεώτρηση. Θυμάμαι ότι μαθητής του Δημοτικού Σχολείου με έστελναν οι γονείς μου στο ποτάμι να γεμίσω τις δύο βαρέλες που ήταν φορτωμένες, δεξιά και αριστερά, στο σαμάρι του γαϊδουριού μου. Επίσης, θυμάμαι τη δυσκολία με την οποία περπατούσε το γαϊδούρι στις λείες από την πολλή χρήση πέτρες και τον κίνδυνο να γλιστρήσει μαζί με τις βαρέλες! Η χρήση αυτή επί πάνω από έναν αιώνα είχε ως αποτέλεσμα όχι μόνο την καταστροφή, αλλά και την εξαφάνιση των ιχνών του λιθόστρωτου αυτού αρχαίου δρόμου σε πολλά σημεία.

Ο άλλος εντυπωσιακότερος και, σίγουρα, νεώτερος λιθόστρωτος δρόμος στην Παλαιομάνινα είναι εκείνος που συνέδεε το χωριό με τη δεξιά όχθη του Αχελώου, όπου είναι το παλιό νεκροταφείο του Αγίου Γεωργίου, σε μικρή απόσταση δεξιά από την «Αυλόπορτα». Τον λιθόστρωτο αυτό δρόμο, μήκους άνω των δύο χιλιομέτρων, οι ντόπιοι τον ονομάζουν "Σκάλα», δηλαδή όπως ονομάζονται οι λιθόστρωτοι δρόμοι στην Ήπειρο (πάνω από 500!) ή, επιστημονικώς, «Κλίμακα»! Δηλαδή, πρόκειται για καλντερίμι που μετασχηματίζεται σε κλιμακωτή ράμπα ή ή σκάλα, όταν η κλίση του δρόμου περνά κάποιο όριο. Και η «Σκάλα» της Παλαιομάνινας έχει μεγάλη κατωφέρεια ή κλίση , η οποία γίνεται ολοένα και μεγαλύτερη καθώς πλησιάζει στη δυτική όχθη του Αχελώου. Η τεχνική κατασκευής της «Σκάλας» συγκεντρώνει όλες τις αναγκαίες προδιαγραφές για την κατασκευή λιθόστρωτων δρόμων με κλίση. Είναι μια κλιμακωτή ράμπα, είναι μια σκάλα, με το πάτημά της όμως σε κλίση (από 5-7% και σπανιότερα 10%), με την οποία, σύμφωνα με το εγχειρίδιο κατασκευής λιθόστρωτων δρόμων, επιτυγχάνεται χαμηλότερο ύψος σκαλοπατιών (ρίχτι).. Όταν υπάρχει το απαραίτητο μήκος του άξονα και η κατάλληλη κλίση, η κλιμακωτή ράμπα προτιμάται από τον τεχνίτη γιατί επιτρέπει ανετότερη ανάβαση των ζώων. Και η «Σκάλα» της Παλαιομάνινας χρησιμοποιούνταν και για την πρόσβαση ζώων! Έτσι, στους λιθόστρωτους δρόμους με κλίση, όπως είναι η «Σκάλα» της Παλαιομάνινας, το πάτημα δεν είναι σταθερού μήκους, διότι η κατασκευή του υπαγορεύεται από το τοπικό ανάγλυφο του εδάφους της λιθόστρωσης σε συνδυασμό με την κλίση και τα εμπόδια ή τις στροφές που ο δρόμος παίρνει. Επίσης, ανά διαστήματα και ανάλογα με την κλίση του εδάφους, χρησιμοποιούνται σε επάλληλες σειρές, πακτωμένες και σφηνωμένες με την ακμή τους στο έδαφος με σκοπό να περιορίσουν τις ζημιές από τυχόν γλίστρημα και να αποδυναμώνουν την ορμή των χειμάρρων που δημιουργούνται από τις βροχές…

Από τους γέροντες του χωριού υπήρχε η πληροφορία ότι η «Σκάλα» κατασκευάσθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα (1905), αλλά φρονώ ότι απλώς αποτελεί ανακατασκευή αρχαιότατου λιθόστρωτου δρόμου, ο οποίος συνέδεε την αρχαία πόλη της Παλαιομάνινας με τον μυστηριώδη γήλοφο (τούμπα) του Αγίου Γεωργίου (παλιό νεκροταφείο) και με τον σε μικρή απόσταση μυκηναϊκό τάφο στη Μήλα, ο οποίος είναι ένας από τους μεγαλύτερους στην Ελλάδα!

 

Προσπάθειες διάσωσης και αξιοποίησης πριν από είκοσι χρόνια

Εφέτος συμπληρώνονται είκοσι χρόνια από τότε που η Εταιρεία Φίλων των Μνημείων της Παλαιομάνινας ανέλαβε την πρωτοβουλία για αποκατάσταση και ανάδειξη του πρώτου, του αρχαίου λιθόστρωτου δρόμου που συνέδεε την ακρόπολη της αρχαίας πόλης με τον Αχελώο και του δεύτερου, της «Σκάλας», για την αποκατάσταση και ανάδειξη του νεότερου, εκπληκτικής αρχιτεκτονικής, λιθόστρωτου δρόμου που συνέδεε το σημερινό χωριό με το (παλαιό) νεκροταφείο του χωριού, με τον Άγριο Γεώργιο, δηλαδή πάλι με το ποταμό Αχελώο. Για το σκοπό αυτό ανατέθηκε από την πρώτη στιγμή στο συντοπίτη μας μηχανικό (από τη Γουριώτισσα) Μάκο Κατσαρό η κατάρτιση σχεδίου και η αποτύπωση και των δύο λιθόστρωτων δρόμων με καταβολή της δαπάνης (1.500. δραχμές ή 500 περίπου ευρώ) φυσικά, από την Εταιρεία Φίλων των Μνημείων της Παλαιομάνινας.

Πράγματι, η αποτύπωση των δύο αυτών λιθόστρωτων δρόμων έγινε και τα σχέδια (ένα που αφορά την αρχαία πόλη τέθηκε υπόψη του κ. Λαμπρινουδάκη) για τα περαιτέρω (υποβολή στην Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος) κατατέθηκαν στον τότε Δήμο Αστακού, αλλά χωρίς συνέχεια. Σημειώνω ότι για όλα αυτά ήμουνα σε συνεχή επικοινωνία και είχα αποσπάσει τη σχετική έγκριση και από τον τότε περιφερειάρχη Δυτικής Ελλάδος. Δυστυχώς, η με τεράστια αυτή δαπάνη πρωτοβουλία δεν είχε καμιά συνέχεια, αφού δεν προωθήθηκε από το Δήμο Αστακού και, κυρίως, από την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων. Μάλιστα, από ό,τι γνωρίζω και, όπως με είχε διαβεβαιώσει ο τότε περιφερειάρχης Δυτικής Ελλάδος, το έργο είχε ενταχθεί σε Κοινοτικό Πρόγραμμα τουλάχιστον για την αποκατάσταση και ανάδειξη της «Σκάλας».

Η τεχνική Έκθεση του πολιτικού μηχανικού, η οποία συνόδευσε τα δύο σχέδια μαζί με την οικονομικοτεχνική μελέτη (συνολική δαπάνη ανακατασκευής 36.500.000 δραχμών, μαζί με την αμοιβή), περιέγραφε το έργο αυτό ως εξής:

«Ο δρόμος θα κατασκευαστεί με λίθους της ευρύτερης περιοχής ίδιους με αυτούς που έχουν χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή του λιθόστρωτου δρόμου. Στο τμήμα του δρόμου από το χωριό έως το κάστρο (Α-Β) υπάρχουν μανδρότοιχοι από ξηρολιθοδομή οι οποίοι θα καθαιρεθούν. Στο τμήμα του δρόμου μέσα στο κάστρο (Β-Γ) υπάρχουν ιδιοκτησίες εκατέρωθεν του δρόμου περιφραγμένες με μεταλλικούς πασσάλους και δικτυωτό πλέγμα, οι οποίες θα μείνουν ως έχουν επειδή το πλάτος του δρόμου είναι αρκετό. Στο τμήμα του δρόμου από το σημείο που τελειώνουν οι ιδιοκτησίες (Γ-Δ) έως και την πύλη του κάστρου (έξοδος στον Αχελώο), ο δρόμος θα κατασκευαστεί δίπλα στο τείχος του κάστρου χωρίς να υπάρχουν προβλήματα περιφράξεων και ιδιοκτησιών. Λόγω της μορφολογίας του εδάφους θα γίνουν κατά μήκος του δρόμου δύο φρεάτια περισυλλογής των όμβριων υδάτων, ένα στο σημείο που τελειώνουν οι μανδρότοιχοι και ένα στο σημείο που ο δρόμος συναντά το τείχος του κάστρου. Σε όλο το μήκος του δρόμου, όπου υπάρχει αλλαγή κλίσης θα γίουν αναβαθμίδες ύψους 0,15 μ. και εκατέρωθεν του δρόμου θα κατασκευαστεί μανδρότοιχος πλάτους 0,40 μ. για τον εγκιβωτισμό του έργου. Στο σημείο όπου συναντά ο δρόμος το κάστρο, θα κατασκευαστούν καθίσματα για την ανάπαυση των πεζών. Οι λίθοι που θα χρησιμοποιηθούν στο οδόστρωμα θα είναι λαξευμένοι στη μια όψη και θα εδράζονται σε στρώση πάχους 0,05 μ. από ισχνό αμμοκονίαμα. Όλες οι εργασίες θα γίνουν με σεβασμό στα μνημεία και στο περιβάλλον» (Ιούνιος 1999).

Κι όμως, μολονότι όλα έτοιμα και πληρωμένα, δεν έγινε τίποτε από όλα αυτά. Αντιθέτως, σε άλλες περιοχές της χώρας μας, η πολιτιστική κληρονομιά και η παράδοση, όπως, για παράδειγμα, στο Μέτσοβο και στα νησιά μας, έχει αποτελέσει την πιο σημαντική πρώτη ύλη για ανάπτυξη. Μία τέτοια σημαντική πρώτη ύλη είναι και τα καλντερίμια, τα λιθόστρωτα της Σκιάθου, για παράδειγμα, τα οποία είναι πολύ νεώτερα, του 19ου αιώνα, και στα οποία περπατούσε και εμπνεύστηκε πολλά από τα διηγήματά του ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, τα οποία είναι πλέον διατηρητέα με επίσημη απόφαση της Διεύθυνσης Αρχιτεκτονικής του υπουργείου Περιβάλλοντος, του κράτους. Εκεί, στα παραδοσιακά δρομάκια του νησιού, στη δεκαετία του 1970 φωτογραφίζονταν η Τζάκι Κένεντι με τον Αριστοτέλη Ωνάση και άλλες προσωπικότητες και οι φωτογραφίες τους κυριαρχούσαν στο διεθνή Τύπο.

Η κήρυξη των λιθόστρωτων της Σκιάθου και εκατοντάδων άλλων στην Ήπειρο και αλλαχού δεν έγινε από μόνη της. Ύστερα από πρωτοβουλίες πολιτιστικών συλλόγων και δήμων, εξασφαλίσθηκε η θετική γνωμοδότηση του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής της Περιφερειακής Ενότητας της περιοχής , η οποία διαβιβάστηκε στη Διεύθυνση Αρχιτεκτονικής του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας. 'Στη συνέχεια, η απόφαση δημοσιεύεται στο Φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως , στο οποίο αναφέρονται οι ακόλουθοι όροι και προϋποθέσεις: «στα χαρακτηριζόμενα ως διατηρητέα καλντερίμια απαγορεύεται κάθε αφαίρεση, αλλοίωση ή καταστροφή των επιμέρους κατασκευαστικών και διακοσμητικών στοιχείων τους, των υλικών κατασκευής τους (λίθοι και συνδετικό υλικό), ενώ επιτρέπονται επεμβάσεις, για τον εκσυγχρονισμό των εγκαταστάσεων για την απορροή των ομβρίων, για λόγους λειτουργικούς - εφόσον δεν αλλοιώνεται ο αρχιτεκτονικός χαρακτήρας και δεν θίγονται τα διατηρητέα στοιχεία τους καθώς και διατηρητέα στοιχεία του περιβάλλοντος χώρου τους. Για οποιαδήποτε συντήρηση, επισκευή, αποκατάσταση ή καθαρισμό των διατηρητέων καλντεριμιών και των συναφών τους στοιχείων θα απαιτείται πλέον η σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής»

 

Λιθόστρωτα με ιστορία στην υπόλοιπη Ελλάδα

Με την ευκαιρία αναφέρω, ενδεικτικά, τα ακόλουθα λιθόστρωτα με ιστορία τα οποία υπάρχουν και σε άλλες περιοχές της Ελλάδος και τα οποία μάλιστα έχουν κηρυχθεί ως διατηρητέα.

Μακρυνίτσα: Κηρυγμένα ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο είναι τα καλντερίμια της. Οι ανάγκες του τόπου ήταν εκείνες που επέβαλαν την δημιουργία τους: Στις αρχές του 19ου αιώνα τις πλαγιές του Πηλίου ανεβοκατέβαιναν ατέλειωτα καραβάνια από αγωγιάτες που μετέφεραν αγαθά. Τα μονοπάτια αυτά είχε ακολουθήσει και ο Ρήγας Φεραίος για να διδάξει τα Ελληνόπουλα του Κισσού και της Τσαγκαράδας. Ομως το σαθρό έδαφος δημιούργησε την ανάγκη της κατασκευής λιθόστρωτων πάνω στα υφιστάμενα μονοπάτια. Ηπειρώτες μάστοροι και 'λαϊκοί πολεοδόμοι' ανέλαβαν το έργο με αποτέλεσμα τα καλντερίμια να εντυπωσιάζουν μέχρι σήμερα με την απαράμιλλη αισθητική και την τεχνική αρτιότητά τους.

Μπίλιοβο: Το λιθόστρωτο καλντερίμι που συνδέει τα χωριά Σωτηριάνικα και Αλτομιρά στην Εξω Μάνη Μεσσηνίας είναι χαρακτηρισμένο ως μνημείο. Με μήκος 3 χιλιόμετρα και με 83 στροφές -από τις οποίες οι 78 είναι 180 μοιρών- ξεκινά από υψόμετρο 300 μέτρων για να φτάσει στα 800 μέτρα. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1904 και θεωρείται ένα από τα επιτεύγματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής. Εκτιμάται ότι η κατασκευή του ολοκληρώθηκε το 1928. Το χωριό Σωτηριάνικα απ' όπου και ξεκινά το μονοπάτι βρίσκεται σε απόσταση 15 χιλιομέτρων από την Καλαμάτα.

Σκόπελος: Το πρώτο καλντερίμι των Βορείων Σποράδων που χαρακτηρίστηκε διατηρητέο από το υπουργείο Πολιτισμού ήταν αυτό του Αγίου Κωνσταντίνου στη Σκόπελο. Παλαιότερο των 100 χρόνων, αποτελεί ένα από τα τελευταία καλντερίμια που σώζονται στην περίμετρο της πόλης της Σκοπέλου. Διέρχεται από ελαιώνες. Το ΦΕΚ που εκδόθηκε το 2011 έκανε λόγο για 'τυπικό δείγμα της παραδοσιακής τεχνικής της οδομηχανικής του 19ου αιώνα με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, τεχνική και πολεοδομική σημασία. Είναι σημαντικό για τη μελέτη της εξέλιξης της αρχιτεκτονικής όσο και της κοινωνικής ζωής του τόπου'.

Κεραμίτσα: Διατηρητέο μνημείο έχει χαρακτηριστεί το λιθόστρωτο της Κεραμίτσας, στην επαρχία Φιλιατών του Νομού Θεσπρωτίας, αλλά και ο περιβάλλων χώρος σε ακτίνα 100 μέτρων εκατέρωθεν του μονοπατιού. Ο λιθόστρωτος δρόμος αποτελεί κατάλοιπο της οδικής αρτηρίας που ένωνε τα Γιάννενα με το λιμάνι της Σαγιάδας, είναι γνωστός ήδη από τον 15ο αιώνα ενώ ο περιηγητής Πουκεβίλ ανέφερε ότι το έργο είναι πολύ παλιό και επιδιορθώθηκε το 1716.

 

Η αποτύπωση των δύο αρχαίων λιθόστρωτων δρόμων σε σχέδια ανακατασκευής με δαπάνη πολιτιστικού συλλόγου που δεν συγκίνησε… κανένα αρμόδιο ή αναρμόδιο!

Του Δημήτρη Στεργίου

Πριν από 10 και 15 χρόνια, κάθε, έστω και μικρή, αύξηση των υγρών καυσίμων προκαλούσε έντονες αντιδράσεις από την αντιπολίτευση και τις εφημερίδες, όπως και πριν από … 135 χρόνια, όταν ο Δηλιγιάννης αποκαλούσε τον Τρικούπη «Ο Πετρέλαιος", διότι αύξανε τον φόρο του, «φωτιστικού» τότε, καυσίμου

Διάβασα ότι η τιμή της αμόλυβδης βενζίνης και του πετρελαίου θέρμανσης κατέγραψαν νέο ρεκόρ. Συγκεκριμένα, η μέση τιμή της αμόλυβδης πλησίασε το 1,7 ευρώ καθώς διαμορφώνεται στο 1,693, ενώ από τις 26 Μαρτίου, οπότε ξεκίνησε η άνοδος, η βενζίνη έχει ακριβύνει κατά 3,5 λεπτά το λίτρο. Η δυσμενής αυτή εξέλιξη οφείλεται στην αύξηση των διεθνών τιμών πετρελαίου κατά 30% σε σχέση με πέρυσι, αλλά, κυρίως, από τους φόρους και τα τέλη τα οποία «μπουκώνουν» τις αντλίες κατά ποσοστό έως και 60%!

Αλλά, το σχόλιό μου επικεντρώνεται σε μιαν άλλη πτυχή, η οποία δεν είναι οικονομικοκοινωνική, αλλά κυρίως πολιτική ή, καλύτερα, μικροκομματική ή, καλύτερα, λαϊκίστικη ή, καλύτερα, δημαγωγική ή, καλύτερα, πάλαι ποτέ «πονόψυχη»! Διότι, όπως φαίνεται, η διαμόρφωση σήμερα της τιμής της αμόλυβδης βενζίνης σε επίπεδα υπερδιπλάσια από εκείνα πριν από 10 και 14 χρόνια, με ίδιες περίπου τις διεθνείς πετρελαίου, δεν «πουλάει» πολιτικά και κομματικά, διότι υπάρχουν άλλα χειρότερα που ταλανίζουν τον ελληνικό λαό τα τελευταία δέκα χρόνια. Όταν, λοιπόν, η χώρα και οι κάτοικοί της δοκιμάζονται και θα δοκιμάζονται για πολλά ακόμα χρόνια από την υψηλή ανεργία, από το απελπιστικά χαμηλό κατά κεφαλήν ΑΕΠ και διαθέσιμο εισόδημα, από ένα ολοένα αυξανόμενο δημόσιο χρέος, από ένα ολοένα και πιο άγριο φορομπηχτισμό, από ολοένα και αυξανόμενες σπατάλες και από έναν ολοένα ολέθριο μακροοικονομικό και ιδεοληπτικό λαϊκισμό, η αύξηση της βενζίνης μας … μάρανε;

Όμως, πριν από μερικά χρόνια και ιδιαίτερα μετά τις 30 Ιουλίου του 2003, όταν η διεθνής τιμή του πετρελαίου έσπασε το φράγμα των… 40 ευρώ ανά βαρέλι και η τιμή της αμόλυβδης βενζίνης στην Ελλάδα διαμορφώθηκε γύρω 0,830 ευρώ, το θέμα των καυσίμων είχε γίνει «εθνικό» από την τότε αντιπολίτευση με καταγγελίες, με συνεντεύξεις Τύπου, με «πονόψυχες» κραυγές και καταγγελίες για «επικίνδυνη κατάσταση», για «προκλητική κερδοσκοπία», για «σοβαρές ευθύνες της κυβέρνησης» και άλλα τέτοια ηχηρά παρόμοια.

Αυτό το «ηρωικό» και «πονόψυχο» έπος, η «Βενζινάδα» , μού θύμιζε τότε κάτι παρόμοιο που είχε συμβεί και κατά την οικονομική κρίση του 1883 – 1884, όταν ο Τρικούπης είχε αυξήσει τους φόρους στο φωτιστικό πετρέλαιο. Για το μέτρο αυτό ο Τρικούπης είχε αποκληθεί «Πετρέλαιος» από την αντιπολίτευση του Θ. Δηλιγιάννη, η οποία είχε επικεντρώσει τις επιθέσεις της κυρίως στη φορολογική πολιτική της κυβέρνησης με το σύνθημα «Κάτω οι φόροι» (από τότε χρονολογείται το σύνθημα αυτό, αλλά η φορολογία συνεχώς αυξάνεται και πληθύνεται με κάθε τρόπο και με κάθε έμπνευση!).

Οι αντιδράσεις αυτές για το «πλήγμα στα νοικοκυριά» και το «οικογενειακό εισόδημα» έγιναν έντονες στις 19 Ιουλίου του 2006, όταν ο Τομέας Ανάπτυξης, Ανταγωνιστικότητας και Πολιτικής Καταναλωτών σε σχετικό σημείωμά του για το Συντονιστικό του ΠΑΣΟΚ χαρακτήριζε ως «επικίνδυνη την κατάσταση» στον τομέα των καυσίμων στη χώρα μας, παραθέτοντας στοιχεία που ωχριούν μπροστά στη σημερινή δεινή πραγματικότητα. Συγκεκριμένα, τότε αναφέρονταν τα ακόλουθα:

-«Πριν από λίγες ημέρες τέθηκε σε εφαρμογή η αύξηση του φόρου κατανάλωσης στα καύσιμα και ο αρμόδιος υπουργός δήλωνε πως η αύξηση που αναλογεί είναι μέχρι δύο λεπτά το λίτρο και την ίδια ώρα η αύξηση έφθανε μέχρι και επτά ευρώ το λίτρο!! (τα θαυμαστικά είναι της ανακοίνωσης).

-«Μεταξύ Ιουνίου 2005 – Ιουνίου 2006 η μέση αύξηση για «τα καύσιμα κίνησης» στην ΕΕ ήταν 11,3% και στην Ελλάδα η αύξηση ανήλθε στο 13,9%, δηλαδή ήταν κατά 23% μεγαλύτερη».

-«Μεταξύ Ιανουαρίου – Ιουνίου 2006 η αύξηση της αμόλυβδης στην Ελλάδα, ήταν κατά 3,7% μεγαλύτερη από το μέσο ευρωπαϊκό όρο».

Σημειώνεται ότι τότε, οι διεθνείς τιμές πετρελαίου ήταν περίπου στα ίδια επίπεδα με τα σημερινά (γύρω στα 60 ευρώ), ενώ η τιμή της αμόλυβδης βενζίνης γύρω στο ένα ευρώ!!!

Οι αντιδράσεις αυτές, οι οποίες ήταν το μείζον θέμα σε όλες τις εφημερίδες, στη Βουλή, στις τηλεοράσεις και στις συνεντεύξεις, κορυφώθηκαν στις 3 Μαρτίου 2009, όταν για το θέμα αυτό σε συνέντευξη Τύπου ο πρώην τότε υπουργός Μιχάλης Χρυσοχοϊδης, ως πολιτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ σε θέματα ανάπτυξης (συμμετείχαν και οι Απόστολος Κατσιφάρας, σημερινός περιφερειάρχης Δυτικής Ελλάδος, και ο Φίλιππος Σαχινίδης) είπαν στους δημοσιογράφους, μεταξύ άλλων, τα εξής:

«Κυρίες και κύριοι, παρακολουθήσαμε την προηγούμενη εβδομάδα ένα θέατρο παραλόγου γύρω απ' την προκλητική κερδοσκοπία στην αγορά με πρωταγωνιστή την κυβέρνηση. Το υπουργείο Ανάπτυξης κάνοντας διαπιστώσεις, σχολιασμούς και επικοινωνιακές επιθέσεις, επιχειρεί δήθεν να τα βάλει με το τέρας της ακρίβειας. Η αλήθεια, ωστόσο, είναι ότι με επικοινωνιακά παιχνίδια, με στημένες μάχες, το μόνο που καταφέρνει ο υπουργός Ανάπτυξης είναι να κάνει αντιπολίτευση στον εαυτό του και το κόμμα του. Η πικρή αλήθεια είναι ότι η ακρίβεια είναι εδώ, η κερδοσκοπία επιμένει. Και οι δυο μαζί γονατίζουν τη χτυπημένη πλέον από την ύφεση ελληνική οικογένεια και οικονομία. Ένα πρώτο και βασικό πρόβλημα είναι τα καύσιμα. Σε μια περίοδο γενικευμένης πτώσης των διεθνών τιμών, η τιμή της αμόλυβδης βενζίνης στην Ελλάδα αυξάνεται για 7η συνεχή εβδομάδα, σημειώνοντας σωρευτική αύξηση από την αρχή του χρόνου 10,14%, 8,2 λεπτά το λίτρο.

ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ

Μ. ΤΙΜΗ ΑΜΟΛΥΒΔΗΣ

ΑΥΞΗΣΗ %

2/1/2009

0,809

 

9/1/2009

0,830

2,60%

16/1/2009

0,852

2,65%

23/1/2009

0,864

1,40%

30/1/2009

0,869

0,58%

6/2/2009

0,881

1,38%

13/2/2009

0,891

1,14%

20/2/2009

0,895

0,45%

Ταυτόχρονα, είναι εξωφρενικό το γεγονός ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να παρουσιάζει μια απ' τις πιο ακριβές τιμές στην Ευρώπη στην προ φόρων τιμή της βενζίνης και των άλλων καυσίμων. Είμαστε έκτοι στα καύσιμα μεταξύ των 27 της Ευρώπης.

Στις 23 Φεβρουαρίου η τιμή προ φόρων στην Ελλάδα για την αμόλυβδη ήταν 386,8 ευρώ ανά χίλια λίτρα. Την ίδια μέρα στη Γαλλία ήταν 345 ευρώ, στη Γερμανία 313 ευρώ, στη Ισπανία 369 ευρώ. Και το ερώτημα είναι το εξής: Για ποιο λόγο η Ελλάδα έχει πιο ακριβή βενζίνη προ φόρων κατά 70 περίπου ευρώ ανά χιλιόλιτρο από τη Γερμανία; Ποιος ανέχεται αυτό το φαινόμενο; Γιατί η κυβέρνηση ανέχεται αυτή τη μεγάλη κερδοσκοπία; Ποιους υπηρετεί και ποιους δεν προστατεύει; Δηλαδή την οικογένεια και το εισόδημα των καταναλωτών. Για ποιο λόγο η Ελλάδα έχει 33 ευρώ ακριβότερη βενζίνη προ φόρων στην Ευρώπη, αφού ο μέσος όρος είναι περίπου 350 ευρώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Και αυτό το οποίο επίσης είναι εξοργιστικό, είναι ότι απ' τις 12 Ιανουαρίου του 2009 μέχρι 23 Φεβρουαρίου, δηλαδή 40 περίπου μέρες, η σούπερ αμόλυβδη βενζίνη προ φόρων είχε αύξηση της τάξεως του 16,3% ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση μόλις 4%».

Στη συνέχεια, ο κ. Χρυσοχοϊδης έδωσε στους δημοσιογράφους ορισμένα ενδεικτικά μεγέθη «για να αντιληφθούμε όλοι μας και να ενημερωθούν οι καταναλωτές, με ποιον τρόπο αντιλαμβάνεται τη λειτουργία του ανταγωνισμού και την προστασία του καταναλωτή στη χώρα η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας», όπως τόνισε.

Προσέξτε μερικές λεπτομέρειες:

Πρώτον, στον πίνακα, που δόθηκε τότε στη δημοσιότητα , παρατίθενται οι μέσες τιμές αμόλυβδης βενζίνης από τις 2 Ιανουαρίου έως τις 20 Φεβρουαρίου του 2009, δηλαδή γύρω στα 0,9 ευρώ, όταν το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της χώρας ήταν 94,3% του μέσου κοινοτικού όρου, έναντι 67% σήμερα, και όταν τότε το κόστος βενζίνης αντιπροσώπευε το 14% του μέσου ημερήσιου εισοδήματος, ενώ σήμερα, με το «ράμφισμα» και από τις πλευρές, δηλαδή και με τη μείωση του εισοδήματος και τον υπερδιπλασιαμό της τιμής της βενζίνης, το ημερήσιο εισόδημα λεηλατείται στην κυριλεξία.

Δεύτερον, στη συζήτηση με τους δημοσιογράφους αναφέρουν μόνο τις τιμές βενζίνης προ φόρων, με βάση τις οποίες τότε η Ελλάδα βρισκόταν στην έκτη θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ σήμερα είναι πάνω από τη δέκατη θέση! Υπενθυμίζεται ότι το 2001, για παράδειγμα, η χώρα μας βρισκόταν, από την άποψη των τιμών καυσίμων προ φόρων στο 100% του μέσου όρου της Ευρώπης των «15». Το 2003 οι ίδιες αυτές τιμές αυξήθηκαν στο 107% του μέσου όρου των «15» χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τον Ιανουάριο του 2004 η τιμή της βενζίνης προ φόρων είχε φτάσει στα δυσμενέστερα επίπεδα όλων των εποχών και ανερχόταν στο 112% του μέσου όρου της Ευρώπης των «15». Το πρώτο τετράμηνο του 2006 η τιμή προ φόρων των καυσίμων στη χώρα μας μειώθηκε σχετικά και είχε διαμορφωθεί στο 106% του μέσου όρου των «15» χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 2011 η Ελλάδα ήταν η έκτη ακριβότερη χώρα σε επίπεδα προ φόρων βενζίνης ανάμεσα στην Ευρώπη των «15».

Τρίτον, το 2009 η Ελλάδα, με βάση τη μέση τιμή της αμόλυβδης βενζίνης κατείχε την … έκτη θέση στον πίνακα των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την ακριβότερη βενζίνη, ενώ σήμερα είναι στην … τρίτη θέση!!!

Τέταρτον, τότε, στις αρχές του κρίσιμου έτους 2009, όταν η διεθνής οικονομική κρίση σοβούσε και στην Ελλάδας σάρωνε τα πάντα, οι τότε εκπρόσωποι του ΠΑΣΟΚ στη συνέντευξη αυτή έβλεπαν την πραγματικότητα, δηλαδή την «πικρή αλήθεια ότι η ακρίβεια είναι εδώ, η κερδοσκοπία επιμένει, ότι οι δυο μαζί γονατίζουν τη χτυπημένη πλέον από την ύφεση ελληνική οικογένεια και οικονομία ότι ένα πρώτο και βασικό πρόβλημα είναι τα καύσιμα», ενώ την ίδια στιγμή ο τότε πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ βροντοφώναζε ότι «λεφτά υπάρχουν». Και υπήρχαν τόσα «λεφτά», που ύστερα από έξι μήνες παρέδωσε τη χώρα στην τρόικα εξασφαλίζοντας ένα χρηματοδοτικό πακέτο που ήταν το υψηλότερο παγκοσμίως, όπως αυτάρεσκα τόνιζε στην ανακοίνωση που έκανε για το θέμα αυτό στο Καστελόριζο στις 23 Απριλίου 2010!

Η θέση της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση με βάση την ακριβότερη βενζίνη

Έτος

Θέση

Κατά κεφαλήν ΑΕΠ (ως % του μέσου κοινοτικού)

2001

Έκτη

74

2002

Έκτη

78

2003

Τρίτη

81

2004

Πέμπτη

81

2005

Τέταρτη

82

2006

Τρίτη

89

2007

Πέμπτη

93

2008

Πέμπτη

94

2009

Έκτη

94

2010

Πρώτη

89

2011

Δεύτερη

80

2012

Δεύτερη

75

2013

Τρίτη

73

2014

Τρίτη

72

2015

Τέταρτη

68

2016

Τέταρτη

68

2017

Τέταρτη

67

2018

Δεύτερη

 

2019

Τρίτη

 

Αναμνήσεις του Δημήτρη Στεργίου

Τελικά έγινε κι αυτό! Μετά τη συνεχή απαξίωση , οριστικώς και αμετακλήτως «έκλεισε», καταργήθηκε, ύστερα από … 37 χρόνια ο πάλαι ποτέ μεγαλύτερος αρδευτικός οργανισμός των Βαλκανίων, ο Τοπικός Οργανισμός Εγγείων Βελτιώσεων ( ΤΟΕΒ) Παλαιομάνινας από τα χρόνια οικονομικά προβλήματα και κρατική αδιαφορία και έτσι το χωριό γνωρίζει τη δεύτερη «ερημία» μετά την κατάκτηση της χώρας μας από τους Ρωμαίους το 146 π.Χ. , ενώ ολόκληρη η περιοχή γυρίζει πίσω ολόκληρα 40 χρόνια και γίνεται ξανά ξερότοπος, χωρίς παραγωγή, χωρίς εισόδημα, χωρίς ελπίδα και προοπτική.

Αυτή η απογοητευτική είδηση, την οποία μού έδωσε σήμερα ο σημερινός πρόεδρος της Εταιρείας Φίλων των Μνημείων της Παλαιομάνινας Κώστας Κουτουβέλης, ο οποίος βρίσκεται για λίγες ημέρες στο χωριό, μού ξύπνησε πολλές αναμνήσεις και προκάλεσε πάμπολλους προβληματισμούς για το μέλλον όχι μόνο του χωριού μου, αλλά και όλης της Ελλάδος, καθώς το δημογραφικό πρόβλημα γίνεται εφιαλτικό (το Δημοτικό Σχολείο Παλαιομάνινας, το οποίο στη δεκαετία του 1950 αριθμούσε πάνω από 200 μαθητές, σήμερα έχει 10 από τους οποίους, όπως με πληροφόρησαν οι … επτά είναι μεταναστών και θα … κλείσει κι αυτό!), ενώ η οικονομική κρίση, που θα διαρκέσει μερικές ακόμα δεκαετίες, και η καταπάτηση βασικών θεσμών συγκράτησης του έθνους, επισπεύδουν την πτώση της Ελλάδος! Σας έκανα την καρδιά περιβόλι, αλλά, δυστυχώς, όλα αυτά προκύπτουν από τα συγκεκριμένα αίτια, τα οποία αναλύονται στο υπό έκδοση βιβλίο μου και τα οποία θα προκαλέσουν το τέλος της ιστορίας της Ελλάδος το 2081.

Τα γράφω όλα αυτά τα ψυχοπλακωτικά, καθώς θυμήθηκα ότι το μεγάλολο αυτό αρδευτικό έργο είχε αρχίσει να προγραμματίζεται και να προωθείται λίγο πριν από την ένταξη της Ελλάδος στην τότε ΕΟΚ (1981) και τελικά εγκαινιάσθηκε το 1982, όταν μόλις τότε άρχισαν να πυκνώνουν οι εισροές πόρων στα ελληνικά δημόσια ταμεία από τα κοινοτικά προγράμματα. Δυστυχώς, το μεγάλο αυτό έργο απαξιώθηκε και, τελικά, καταργήθηκε, σε μια περίοδο κατά την οποία εισέρευσαν, από το 1981 έως σήμερα, στα δημόσια ταμεία, με τη μορφή φόρων, δανείων και κοινοτικών πόρων περίπου τρία τρισεκατομμύρια (ναι, ολογράφως) ευρώ!!!

Το άδοξο τέλος του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας γύρισε και μένα πάνω από σαράντα χρόνια πίσω, όταν, ύστερα από σκληρές προσπάθειες της τότε φωτισμένης διοίκησης του Αρδευτικού Συνεταιρισμού «Άγιος Νικόλαος» Παλαιομάνινας (είχε ιδρυθεί στις 17 Οκτωβρίου 1973), αποφασίσθηκε η κατασκευή του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας. Το πείσμα όλων των διοικήσεων του αρδευτικού αυτού συνεταιρισμού ήταν παροιμιώδες. Αρκεί να αναφερθεί μάλιστα ότι πολύ πριν, όταν πρόεδρος ήταν ο αείμνηστος Παναγιώτης Καλύβας (πατέρας του παπα-Τάκια), είχε καταρτιστεί και σχετική τεχνική μελέτη για άντληση νερού από τον Αχελώο και τη συγκέντρωσή του με πίεση σε δεξαμενή.

Αυτή ίσως η μελέτη να είναι και σημαδιακή για τις προσπάθειες που είχαν καταβληθεί τα προηγούμενα χρόνια από όλες τις διοικήσεις του Συνεταιρισμού και, φυσικά, για την έναρξη κατασκευής του έργου. Θυμάμαι ότι στα μέσα περίπου του 1970 είχα πάει στο γραφείο του τότε διοικητή της Αγροτικής Τράπεζας αείμνηστου καθηγητή και φίλου Αδαμαντίου Πεπελάση για να μού πει και να μού δώσει στοιχεία για μιαν έρευνα την οποία ετοίμαζα στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» σχετικά με την αξιοποίηση κοινοτικών κονδυλίων στον αγροτικό τομέα με την κατασκευή δεξαμενών κλπ. Τότε, ο Πεπελάσης με κοίταξε περίεργα και μού είπε: «Αφήστε τις δεξαμενές και τα πηγάδια και ας κοιτάξουμε πώς θα αξιοποιήσουμε τα κονδύλια της ΕΟΚ για μεγάλα αρδευτικά έργα. Μας ζητάει η ΕΟΚ μελέτες και δεν έχουμε έτοιμες»!

Αμέσως, τότε θυμήθηκα τη μελέτη του Αρδευτικού Συνεταιρισμού «Ο Άγιος Νικόλαος» της Παλαιομάνινας, την οποία προανέφερα και την οποία μού την υπενθύμιζαν συνεχώς διοικήσεις και συγχωριανοί μου. Και είπα στον τότε διοικητή της Αγροτικής Τράπεζας: «Κύριε διοικητά, υπάρχει μια μελέτη εδώ και δέκα περίπου χρόνια για αρδευτικό έργο στο χωριό μου από τον Αχελώο ποταμό. Μπορεί να αξιοποιηθεί τώρα;».

Ο Πεπελάσης, αμέσως πήρε τηλέφωνο τον τότε υπουργό Δημόσιων Έργων, Αιτωλοακαρνάνα, αείμνηστο Χριστόφορο Στράτο και τον ενημέρωσε σχετικά. Ο Χριστόφορος Στράτος επιφυλάχθηκε να απαντήσει, διαβεβαιώνοντας όμως τον Πεπελάση ότι θα «ψάξει» να βρει τη μελέτη.

Για να μη πολυλογούμε, η «σκονισμένη» μελέτη βρέθηκε, παραδόθηκε αμέσως στον τότε νέο υπουργό Γεωργίας και συνάδελφο στο «Βήμα» καθηγητή αείμνηστο Αθανάσιο Κανελλόπουλο, ο οποίος την κατέθεσε στην ΕΟΚ για τα περαιτέρω. Σημειώνεται ότι η μελέτη αυτή εγκρίθηκε υπό την επιφύλαξη ότι θα επικαιροποιούνταν και θα συμπληρωνόταν με νέα στοιχεία και με άλλες περιοχές. Τότε με ειδοποίησε η αρμόδια Διεύθυνση της Αγροτικής Τράπεζας για την αίσια αυτή έκβαση της προσπάθειας, ενώ η τότε διοίκηση του Αρδευτικού Συνεταιρισμού «Ο Άγιος Νικόλαος» Παλαιομάνινας με πρόεδρο τότε τον δραστήριο συγχωριανό μου Δημήτρη (Μήτσο) Αναστασίου έτρεχε συνεχώς για την παροχή πρόσθετων στοιχείων και πληροφοριών που ζητούνταν κυρίως από την Αγροτική Τράπεζα, η οποία χρηματοδοτούσε το έργο με 210 εκατ. δραχμές, από τα οποία 50% καλύπτονταν από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.

Αρχικά, το Καταστατικό του Αρδευτικού Συνεταιρισμού «Ο Άγιος Νικόλαος» Παλαιομάνινας περιελάμβανε μέλη – γεωργούς από τα χωριά Παλαιομάνινα και Στρογγυλοβούνι, οι οποίοι είχαν κτήματα στην περιοχή. Το 1980 ο Συνεταιρισμός τροποποίησε το Καταστατικό του και περιέλαβε και νέα μέλη από τα χωριά Πρόδρομος και Αγράμπελο με σκοπό να αυξήσει τη δύναμή του και να επιμερίσει σε περισσότερα μέλη την επιβάρυνση από το έργο αυτό που θα άρδευε συνολική έκταση 6.050 στρεμμάτων.

Μετά από τρεις μήνες ο Πεπελάσης με κάλεσε να επισκεφθώ το γραφείο που ασχολούνταν με το έργο αυτό. Όταν πήγα βρέθηκα στην κυριολεξία σε ένα εργοτάξιο, με τεράστιους χάρτες, με υπομνήματα, με δείκτες και άλλα στοιχεία που αφορούσαν το έργο αυτό. Μετά τη χαρά αυτή που ένιωσα από την επίσκεψη αυτή, με πλησίασε δειλά ο διευθυντής του γραφείου και μου είπε: «Κύριε Στεργίου, έχουμε πληροφορίες ότι υπάρχουν αντιδράσεις για το έργο αυτό στην Παλαιομάνινα, τις οποίες προσπαθεί να αντιμετωπίσει η διοίκηση, ο κ. Αναστασίου».

Μετά την ενημέρωσή μου ότι οι αντιδράσεις περιορίζονται κυρίως στην «τρομακτική» επιβάρυνση των αγροτών και στον «κίνδυνο» να χάσουν την περιουσία τους από την υποθήκη των κτημάτων τους για τη χρηματοδότηση του έργου, παρακάλεσα τον Πεπελάση να μού δώσουν οι συνεργάτες του μερικά οικονομικά και τεχνικά στοιχεία για το έργο και τα οφέλη για τους αγρότες –μέλη του Συνεταιρισμού.

Με βάση αυτά τα στοιχεία έφυγα την ίδια μέρα πήγα στην Παλαιομάνινα, όπου σε μια πολυπληθή συγκέντρωση στο καφενείο του Νίτσα έγινε ευρεία συζήτηση για το έργο αυτό, ακούστηκαν τα υπέρ και τα κατά από ορισμένους. Έχω την εντύπωση ότι, με τη βοήθεια και της τότε διοίκησης, αμβλύνθηκαν οι περισσότερες αντιδράσεις και το έργο προχώρησε.

Η σημασία του έργου

Σημειώνω ότι πριν από τη μετάβασή μου στην Παλαιομάνινα, δημοσιεύθηκε στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» στις 6 Μαϊου 1982 άρθρο υπό τον τίτλο «Μεγάλο συνεταιριστικό αρδευτικό έργο» (βλέπε φωτό) στο οποίο παρουσιαζόταν το ιστορικό και η σημασία του έργου αυτού. Από το άρθρο αυτό παραθέτω ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα:

«Περιττό να σημειωθεί ότι με την κατασκευή του μεγάλου αυτού έργου, η περιοχή αυτή της Αιτωλοακαρνανίας θα μεταβληθεί σε πλουτοφόρο παράδεισο και θα συμβάλει στη βελτίωση όλων σχεδόν των οικονομικών δεικτών. Τα κύρια χαρακτηριστικά των εκμεταλλεύσεων της περιοχής που θα αρδευτεί είναι τα εξής:

Οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις είναι ιδιόκτητες οικογενειακής μορφής.

Το μέσο μέγεθος κάθε εκμετάλλευσης στην περιοχή είναι 22,8 στρέμματα.

Το μέγιστο και ελάχιστο μέγεθος των εκμεταλλεύσεων είναι 20 και 8 στρέμματα αντίστοιχα.

Ο αριθμός αγροτεμαχίων κατά εκμετάλλευση είναι ένα έως τρία.

Με την κατασκευή του αρδευτικού αυτού έργου θα επέλθουν σημαντικές βελτιώσεις στο γεωργικό εισόδημα, την απασχόληση, τους οικονομικούς δείκτες και στο πρόγραμμα καλλιεργειών της περιοχής. Συγκεκριμένα:

Γεωργικό εισόδημα: Το εισόδημα της περιοχής, το οποίο υπολογίζεται σήμερα σε 39.985.000 δραχμές, θα φθάσει μετά την άρδευση και την αναδιάρθρωση των καλλιεργειών σε 95.374.000 δραχμές!

Απασχόληση: Το εργατικό δυναμικό που θα ωφεληθεί άμεσα από το έργο αυτό ανέρχεται σε 588 εργατομονάδες που ανήκουν στις 265 γεωργικές οικογένειες – μέλη του Συνεταιρισμού. Με την άρδευση και την αναδιάρθρωση των καλλιεργειών το εργατικό δυναμικό θα απασχοληθεί περισσότερο κατά 17.200 ημερομίσθια. Όλο το απαιτούμενο εργατικό δυναμικό για τις καλλιεργητικές ανάγκες θα εξαντληθεί από τις οικογένειες των παραγωγών.

Οικονομικοί δείκτες: Το έργο, σύμφωνα με στοιχεία που μας έδωσε η Αγροτική Τράπεζα, χαρακτηρίζεται από μια σχετικά υψηλή επένδυση κατά στρέμμα (39.880 δραχμές), έχει λόγο ωφέλειας προς κόστος 1,67, ενώ η μέση αύξηση του εισοδήματος προς κόστος επένδυσης είναι 20%! Η αύξηση του εισοδήματος σε σχέση με την αποπληρωμή του κεφαλαίου (πριν από την επιδότηση) είναι 3,13 φορές μεγαλύτερη, που σημαίνει ότι η αύξηση του εισοδήματος θα εξυπηρετήσει με μεγάλη ευχέρεια τη ρευστοποίηση του δανείου και ιδιαίτερα μετά την επιδότηση του έργου. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο βαθμός εσωτερικής απόδοσης της επένδυσης είναι 22,2% που θεωρείται ένας από τους καλύτερους δείκτες.

Πρόγραμμα καλλιεργειών: Οι νέες καλλιέργειες που προγραμματίζονται για την περιοχή αυτή μετά την κατασκευή του έργου είναι οι εξής: καπνός αρδευόμενος, αραβόσιτος, μηδική και ελιά βρώσιμη σε μικρή έκταση. Οι αποδόσεις των καλλιεργειών αυτών προβλέπεται να αυξηθούν: του καπνού από 80 κιλά το στρέμμα σε 120 κιλά το στρέμμα και των βρώσιμων ελιών από 150 κιλά σε 500 κιλά το στρέμμα. Επίσης, οι αποδόσεις της μηδικής και του αραβόσιτου υπολογίζεται ότι θα υπερβούν τα 1.000 κιλά και 1.300 κιλά το στρέμμα αντίστοιχα. Πέρα από τις αποδόσεις αυτές, η εισαγωγή της μηδικής και του αραβόσιτου θα βελτιώσει σημαντικά τις συνθήκες της κτηνοτροφίας της περιοχής που επιβαρύνεται δυσβάστακτα από τις αγορές ζωοτροφών.

Χρηματοδότηση του έργου

Η κατασκευή του αρδευτικού έργου θα χρηματοδοτηθεί από την Αγροτική Τράπεζα με 210 εκατ. δραχμές που προέρχονται κατά 50% από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Η χρηματοδοτική αυτή ενίσχυση από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων γίνεται βάσει του σχετικού Πρωτοκόλλου που υποβλήθηκε πριν από την ένταξη της χώρας μας στην ΕΟΚ. Το υπόλοιπο 50% προέρχεται από πιστώσεις της Αγροτικής Τράπεζας. Το συνολικό κόστος του έργου θα επιδοτηθεί κατά 35% από το Πρόγραμμα Δημόσιων Επενδύσεων και το υπόλοιπο από 15% θα καλυφτεί με δάνειο της Αγροτικής Τράπεζας προς τον Συνεταιρισμό. Η διάρκεια του δανείου αυτού είναι 15 χρόνια με τριετή περίοδο χάριτος που καλύπτει το χρόνο κατασκευής του έργου. Το επιτόκιο έχει οριστεί σε 5,5%. Στη διάρκεια της περιόδου χάριτος θα καταβληθούν μόνον οι απλοί τόκοι.

Οι επιβαρύνσεις των συνεταίρων από την κατασκευή του έργου αυτού υπολογίζονται ότι θα είναι οι εξής:

Για την άρδευση 1.085 δραχμές το στρέμμα.

Για τη ρευστοποίηση του δανείου 4.027 δραχμές το στρέμμα. Η τελευταία επιβάρυνση θα μειωθεί μετά την επιδότηση του έργου κατά 35% σε 2.247 δραχμές το στρέμμα. Σημειώνεται ότι σήμερα καταβάλλονται από τους ίδιους τους συνεταίρους για ενοικίαση ποτιστικών αγρών σε γειτονικές περιοχές 4.500 έως 5.000 δραχμές το στρέμμα, πράγμα που δικαιολογεί την απόφαση και την πίστη τους στο έργο αυτό.

Σημειώνεται ότι η δαπάνη της κατασκευαστικής μελέτης που ξεπερνά τα 3.500.000 δραχμές καλύφθηκε από δωρεά της Αγροτικής Τράπεζας. Επίσης, από την εισήγηση της Αγροτικής Τράπεζας στην Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων προβλέπεται περίοδος προσαρμογής για τη νέα διάρθρωση των καλλιεργειών πέντε χρόνια, που σημαίνει ότι το έργο θα αξιοποιηθεί μέσα μια πενταετία από την αποπεράτωσή του».

Για την ιστορία αναφέρω ότι από το Μάϊο του 1982 δρομολογήθηκε η κατασκευή του έργου αυτού. Η αναγνωριστική μελέτη έγινε από την Υπηρεσία Εγγείων Βελτιώσεων του υπουργείου Γεωργίας και η κατασκευαστική μελέτη εκπονήθηκε από το τεχνικό γραφείο του Θ. Μαντζάρα υπό την καθοδήγηση και συνεργασία της Υπηρεσίας Εγγείων Βελτιώσεων και της Αγροτικής Τράπεζας. Φορέας του έργου ήταν ο Αρδευτικός Συνεταιρισμός «Ο Άγιος Νικόλαος» Παλαιομάνινας, ο οποίος ιδρύθηκε στις 17 Οκτωβρίου 1973 με 109 αρχικά μέλη και με σκοπό την εκμετάλλευση των νερών του Αχελώου ποταμού.

Το αντλιοστάσιο κατασκευάσθηκε κοντά στην όχθη του Αχελώου ποταμού, το οποίο έστελνε νερό στην τοποθεσία «Άγιος Νικόλαος» που δεσπόζει υψομετρικά της περιοχής όπου κατασκευάστηκε μια τεράστια δεξαμενή νερού χωρητικότητας 6.000 κυβικών μέτρων.

Τα προβλήματα αυξάνονταν και πληθύνονταν

Εκτιμώ ότι τρία ήταν τα βασικά προβλήματα που οδήγησαν τελικά στην κατάργηση του μεγάλου αυτού αρδευτικού έργου:

Πρώτον, η δυσκολία των μελών του να ανταποκριθούν όχι τόσο στις δαπάνες χρηματοδότησης του έργου (αυτό ξεπεράστηκε σιγά- σιγά), αλλά στις λειτουργικές δαπάνες και ιδιαίτερα εκείνες που αφορούσαν τα δυσβάσταχτα τιμολόγια της ΔΕΗ.

Δεύτερον, η σκληρή τακτική και πολιτική της ΔΕΗ να απειλεί σχεδόν κάθε άνοιξη τη διοίκηση του ΤΟΕΒ ότι δεν θα επανασυνδεθεί το ηλεκτρικό ρεύμα αν δεν εξοφληθούν τα προηγούμενα χρέη (και δικαιολογημένα, διότι αυτό κατάντησε να γίνει πια … έθιμο επί πολλά χρόνια!)

Τρίτον, η λεηλασία του αντλιοστασίου από κακοποιούς, η οποία το αποτελείωσε!

Προσπερνώ το πρώτο πρόβλημα, διότι, προφανώς, να υπάρχουν δικαιολογημένες αντιρρήσεις και παρατηρήσεις σχετικά με τη δυσκολία ή τη συνήθεια να μην ανταποκρίνονται στην αρχή μερικοί στις οικονομικές υποχρεώσεις τους απέναντι στον ΤΟΕΒ και στη συνέχεια οι περισσότεροι για ευνοήτους λόγους. Θα σταθώ ιδιαίτερα στο πρόβλημα με την τακτική της ΔΕΗ, διότι κάθε σχεδόν άνοιξη βρισκόμουνα στη δυσάρεστη θέση να επικοινωνώ με τις τότε διοικήσεις της ΔΕΗ για το θέμα αυτό, με αίτημα την ευνοϊκή αντιμετώπισή του. Αλλά, μόλις γινόταν η επανασύνδεση του ηλεκτρικού ρεύματος , το ίδιο πρόβλημα συνεχιζόταν οξύτερα!

Θα σταθώ περισσότερο στη ΔΕΗ, διότι τον Μάϊο του 2011 η τότε διοίκησή της εμφανιζόταν να είναι αδιάλλακτη, επικαλούμενη την επικείμενη … «ιδιωτικοποίηση» του δημόσιου οργανισμού! Εννοείται ότι όλα τα προηγούμενα χρόνια, ύστερα από παρεμβάσεις και τις συζητήσεις με τους εκπροσώπους του ΤΟΕΒ και τις διαβεβαιώσεις τους ότι θα εξοφληθούν τα χρέη γινόταν η επανασύνδεση! Τότε, υπό ημερομηνία 23 Μαϊου 2011 δημοσίευσα το ακόλουθο άρθρο μου:

«Ακόμα δεν έχει προχωρήσει η διαδικασία της ιδιωτικοποίησης της ΔΕΗ κι άρχισαν τα προβλήματα. Οι δυσμενείς επιπτώσεις εντοπίζονται τώρα στην αγροτική παραγωγή, στους αγρότες της Ακαρνανίας, οι οποίοι απειλούνται με καταστροφή των εφετινών καλλιεργειών τους εξαιτίας της, υπό ιδιωτικοποίηση, … ΔΕΗ, η οποία αρνείται κι αυτή μιαν «αναδιάρθρωση» των οφειλών προς αυτή του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας!

Η ιστορία είναι γνωστή και επαναλαμβάνεται κάθε τέτοια περίοδο συνεχώς τα τελευταία είκοσι χρόνια. Η καλλιεργητική περίοδος κλείνει πάντοτε με ένα χρέος του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας προς τη ΔΕΗ από την κατανάλωση ηλεκτρικού ρεύματος. Έτσι, κάθε χρόνο αυτή την εποχή, ύστερα από διαπραγματεύσεις με τη διοίκηση της ΔΕΗ, επιτυγχανόταν ένας διακανονισμός με τον καθορισμό μιας «ήπιας» προκαταβολής για την επανασύνδεση του ηλεκτρικού ρεύματος και για τη λειτουργία του αντλητικού συγκροτήματος τους θερινούς μήνες. Με τον τρόπο αυτό αυξανόταν η παραγωγή και εξασφαλιζόταν από τους αγρότες εισόδημα με το οποίο πληρωνόταν και ο λογαριασμός του ηλεκτρικού ρεύματος.

Η ίδια διαδικασία επαναλήφθηκε κι εφέτος με τη διοίκηση του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας να προτείνει την προκαταβολή του ποσού των 10.000 ευρώ, που συγκεντρώθηκε με πολλές προσπάθειες και πολλές θυσίες από τους εκατοντάδες αγρότες – μέλη του. Η διοίκηση όμως της ΔΕΗ αρνείται, για πρώτη φορά, επιμόνως, αντιπροτείνοντας να προκαταβληθεί τουλάχιστον το 60% των οφειλών για να γίνει επανασύνδεση, επικαλούμενη, όπως τουλάχιστον μάς καταγγέλθηκε, ότι τώρα η ΔΕΗ είναι υπό … ιδιωτικοποίηση!

Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, ένα τέτοιο ποσό (άνω των 30.00 ευρώ!) και μάλιστα τη νεκρή αυτή καλλιεργητική περίοδο (δεν υπάρχει παραγωγή και, συνεπώς, δεν υπάρχουν και σχετικά έσοδα) είναι αδύνατο να συγκεντρωθεί. Κι έτσι, κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς παραγωγή και έσοδα οι αγρότες της Ακαρνανίας και η ΔΕΗ χωρίς να εισπράξει ποτέ τις … οφειλές της!»

Κακοποιοί λεηλάτησαν το αντλιοστάσιο του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας!

Ήταν στραβό το κλήμα, το έφαγαν και οι κακοποιοί! Δεν έφταναν τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε, τον ίδιο μήνα ήρθαν (για δεύτερη φορά και οι κακοποιοί να λεηλατήσουν το μεγάλο αντλητικό συγκρότημα και να προκαλέσουν σωρευτικές ζημιές με την κλοπή μηχανημάτων και υλικών ποσού άνω των 80.000 ευρώ!

Όπως με ενημέρωσαν ο τότε πρόεδρος του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας Βασίλης Μπίλης και ο γραμματέας Δημήτρης Πούλιος η πρώτη λεηλασία έγινε τον περασμένο Ιανουάριο – Φεβρουάριο όταν εκλάπη ολόκληρος κινητήρας κόστους 6.000 ευρώ. Τότε η διοίκηση του ΤΟΕΒ τοποθέτησε ενισχυμένες κλειδαριές, αλλά… αυτό δεν στάθηκε εμπόδιο στους κακοποιούς που αλωνίζουν ελεύθερα ολόκληρη την περιοχή της Ακαρνανίας να ολοκληρώσουν το … εύκολο, όπως καταδεικνύεται «έργο» της λεηλασίας του μηχανολογικού συγκροτήματος, αφαιρώντας χοντρό (ενισχυμένο με χαλκό) καλώδιο μήκους 500 μέτρων και ξηλώνοντας οποιοδήποτε υλικό που προσπόριζε στους αδίσταχτους κλέφτες εύκολο κέρδος, με τη βοήθεια προφανώς άγνωστων (όπως πάντα) κλεπταποδόχων! Η ζημιά εκτιμάται σε πάνω από 25.000 ευρώ, η οποία μαζί με τις δαπάνες επανεγκατάστασης ξεπερνά το ποσό των 80.000 ευρώ.

Η διοίκηση του ΤΟΕΒ αποτάθηκε, όπως κάνουν όλα σχεδόν τα θύματα, στην Αστυνομία, όπου κατατέθηκε και η γνωστή και χωρίς κανένα ποτέ ουσιαστικό αποτέλεσμα μήνυση … κατ΄ αγνώστων! Κι όπως μάλιστα με ενημέρωσε η τότε διοίκηση του ΤΟΕΒ Παλαιομάνινας, η αρμόδια αστυνομική υπηρεσία δεν ενδιαφέρθηκε ή δεν προθυμοποιήθηκε να προχωρήσει στη γνωστή διαδικασία ανίχνευσης τυχόν αποτυπωμάτων. Αντιθέτως, η διαδικασία της καταγγελίας σταμάτησε με την κατάθεση της μήνυσης αυτής… Προς χαράν και αγαλλίαση των κακοποιών που λυμαίνονται όχι μόνο την περιοχή της Ακαρνανίας, αλλά και ολόκληρης της χώρας μας !

Και διερωτήθηκα τότε. Τι γίνεται, λοιπόν; Ολόκληρος κινητήρας εκλάπη! Πού «μεταβιβάστηκε»; Ένας τεράστιος όγκος ειδικού καλωδίου 500 μέτρων αφαιρέθηκε! Πού «πουλήθηκε»; Απλά ερωτήματα που κάνουν να ανατριχιάζουν οι πολίτες, να ανησυχούν οι πολίτες από ένα κράτος που έχει μάλιστα ονοματίσει ένα υπουργείο σε «Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη», της περιουσίας του, της περιουσίας του λαού, τόνιζα τότε σε άλλο σχετικό μου άρθρο…

Σελίδα 8 από 13

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Η ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας ΑΙΧΜΗ, πρώτης σε κυκλοφορία και αναγνωσιμότητα στο νομό Αιτωλοακαρνανίας. Ειδήσεις, σχόλια, ρεπορτάζ, κοινωνικά, αθλητικά, μικρές αγγελίες

Η Αιτωλοακαρνανία